INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
UMHLAHLANDLELA OWENZA LULA IMIRARO YOKUZIPHATHA EMSEBENZINI
Ikhutjhwe: YiKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso
IKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso ka-2002
Umtlolo wokuthoma, umgadangiso wokuthoma
Imibuzo ephathelene nomtlolo lo ayithunyelwe ku:
Umtato: (27-12) 328-7690
Ifeksi: (27-12) 325-8382
ITJHUMI LEENRHULUPHELO EZIPHAMBILI EKORWENI YOMBUSO ESEWULA AFRIKA
UmThethosisekelo weSewula Afrika (iSahluko 10) ufuna bonyana ikoro yabasebenzi bombuso:
ilawulwe ziinrhuluphelo nekambisolawulo yedemokhrasi yomThethosisekelo;
ikhuthaze beyenze bonyana lihlale liphezulu izinga lomthetho wokuziphatha lomsebenzi welwazi elifundelweko;
ikhuthaze ukusetjenziswa kwemithombo yamandla ngendlela ehle, nephumelelako, neyongako;
itjhigamele etuthukweni;
yenze imisebenzi yomphakathi ngaphandle kokuthatha ihlangothi, kuhle, ngendlela elungileko begodu ngaphandle kokutjhigamela ncanye;
isikimele iintlhogeko zabantu ibe ikhuthaze umphakathi ukuba nesandla nelizwi eendabeni zemithethomgomo;
ikwazi ukuziphendulela ezenzweni zayo;
yenzele izinto emkhanyweni ngokwazisa umphakathi ilwazi elinembako kusese nesikhathi, begodu iwuvulele nethuba lokuthola ilwazelo;
yakhe ihlelo elihle lokusebenza nokuphathwa kwabasebenzi nelokuthuthukisa imikghwa yebizelo, kobanyana kuzokuphakama ikghono labantu lokwenza;
ijamele abantu beSewula Afrika ngobunengi babo, imikghwa yokuqatjha neyokuphatha abasebenzi kube ngephathelene nekghono, nokuqala izinto ngelihlo elivulekileko, nelilungileko, nenefuneko yokulungisa ukungalingani kwesikhathi esidlulileko.
OKUMUMETHWEKO
ISETHULO ...
AMAGAMA WOKUTHOKOZA ...
INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO...
Isingeniso ...
Ukuthwasisa...
Isibopho somQatjhi nabaSebenzi...
IKOMBA NGEMIBANDELA YERHELO LOKUZIPHATHA ...
Itjhebiswano NesiBethamthetho NeBandla EliPhetheko...
Itjhebiswano nomphakathi...
Itjhebiswano hlangana nabasebenzi ...
Ukwenziwa kwemisebenzi ...
Ukuziphatha komuntu nekareko yangeqadi ...
IRHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
ISIHLOMELELO A...
ISETHULO
IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso inikelwe amandla ngokomThethosisekelo ka-1996, ukukhuthaza nokwenza bonyana izinga lomthetho wokuziphatha kwabasebenzi bemisebenzi efundelweko kiyo yoke ikoro yabasebenzi bombuso lihlale liphezulu. Ngo-1997 kwabethwa umThetho weRhelo lokuziPhatha eKorweni yomBuso, kwathi ngemva kwalokho waziswa kurhulumende omkhulu nakiborhulumende bamaphrovinsi. Kwafuneka nokuthi kutlanywe ikomba ngeRhelo lokuziPhatha kobanyana woke umuntu azolizwa kuhle, lona nokusetjenziswa kwalo, nakho koke elikhambisana nakho.
Egameni leKomitjhini yabaSebenzi bomBuso, ngizizwa ngihloniphekile ukwethulela zoke iimphathimandla ezisebenza embusweni weSewula Afrika leNcwajana eHlathulula ngeRhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso. IRhelo lokuziPhatha liyisika eqakatheke khulu ehlelweni elihle lokubusa nelokuziphatha kuhle kwabasebenzi bembusweni. Isikweli lithinta neendaba ezinjengokuhlonitjhwa kwamalungelo wobuntu, ukusebenza komthetho, isibopho sokuziphendulela kilokho umuntu akwenzekako, ukwenzela izinto emkhanyweni kurhulumende, ukuziphatha komuntu kanye nekareko yangeqadi.
IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso ibawa boke abasebenzi bombuso, ukusukela komncani ngesikhundla ukuya kosesikhundleni esiphezulu kinabo boke, bonyana batjengise ukuzwisisa ikambiso, nemilayelo kanye nemilayo ephethwe liRhelo lokuziPhatha. Lokhu-ke akusinto ekghonakalako nje kwaphela, kodwanana bekuyinto enikelwe namandla wokwenziwa, izakhamizi zethu nazizakwenzelwa umsebenzi omuhle ngokufaneleko. Kuqakathekile godu nokuthi iimphathiswa kufuze bona zikhambe ngomthetho wokuzirarha, nokuzala izipho neminikelo, njengombana lokho kungathathwa njengokuthengwa nje.
Sifisa ukubuka nokuthokoza boke abaphathi neemphathimandla abafaka isandla ekukhuthazweni nekuphakanyisweni kweRhelo lokuziPhatha eKorweni yomBuso. Ngithanda ukunikhuthaza ukobana niqine njalo ngomsebenzi omuhle, begodu ningathomi niyitjhiye esithubeni iselela yokukhuthaza ummoya wokusebenza njengabantu abanefundiso embusweni.
IKomitjhini yabaSebenzi bomBuso ithemba bona incwajana esihlathululi le izakuba yikomba elirhelebho ekukhuthazeni ukwethembeka nokuzipatha kuhle emsebenzini, ibe ikhuthazele nokuthi soke sitjhisakalele ukungabubekezeleli ubukhohlakali eSewula Afrika.
Kokuphela-ke, ngithanda ukukhuthaza boke abasebenzi bombuso bona baqinisekise bonyana indlela abaziphatha ngayo ikhambisana neenrhuluphelo nekambisolawulo elawula umbuso, nokuthi futhi baziyajeza iRhelo lokuziPhatha kanye nayo iNcwajana esiHlathululi le.
USihlalo weKomitjhini yezabaSebenzi bomBuso
AMAGAMA WOKUTHOKOZA
Ihlelo lokutlola iNcwajana Ehlathulula Ngerhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso le belingeke likghonakale ngaphandle kokuzinikela nokusekela kwabantu abambalwa neenhlangano eziimbalwa ezifanelwe kubizwa ngamagama:
ImiNyango kaRhulumende omKhulu nemiNyango yaboRhulumende bamaPhrovinsi bawusekele umsebenzi wokutlolwa kweNcwajana esiHlathululi le, ngemva kwalokho baba godu nemibono yokobana ingenziwa bunjani ngcono ukuya phambili iNcwajana le;
I-Ofisi yomVikeli womPhakathi nayo ibe nemibono emihle kwamambala ekutlanyweni nekutlolweni kwencwadi le;
Iinhlangano zabasebenzi namayuniyoni wabasebenzi nawo ahlanganyele nathi emihlanganweni embadlwana nemihlanganweni yeemfundobandulo lapho aphosele khona imibono neemphakamiso kwezwakala;
AbaSebenzi be-Ofisi yeKomitjhini yabaSebenzi bomBuso basize emsebenzini wokurhubhulula newokuhlanganisa umtlamo wokugcina walomtlolo;
Kokuphela, siwuthokoza kuzala umlomo umNyango wezokuThuthukiswa kweeNarha ngeeNarha kaRhulumende weBhrithani ngokusekela kwawo ngemali yokugadangisa iNcwajana Ehlathulula Ngerhelo Lokuziphatha Labasebenzi Bombuso le.
INCWAJANA EHLATHULULA NGERHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
ISINGENISO
Umnqopho wencwajana le kuhlathulula ngokuzeleko lokho okuphethwe liRhelo lokuziPhatha. Ukutlolwa kweRhelo langokomthetho lokuziPhatha labaSebenzi bomBuso kufune ukutlolwa ngamagama amafitjhani, anembako nangamagama asemthethweni. Incwajana le inqophe ukwenza irhelo lokuziphatheli lizwakale kuhle kibo boke abasebenzi bombuso.
Incwajana le akunakambisolawulo etja eza nayo, begodu ilandela isijamiso nendlela yokunombora efanako neseRhelweni lokuziPhatha, ukwenzelela bona kubelula ukulinganisa nokuthomanisa. Ekusebenziseni kwayo incwajana le, iminyango yombuso kufuze ilinge ukungezelela iimbonelo zayo, eziphathelene nezikhambelana nebhoduluko layo.
Kufanele sitjho sigandelele bona ukutlanywa nokutlolwa kwencwajana le kulihlelo lomsebenzi omkhulu, begodu kufuze sitjho nokuthi kungafuneka ukobanai inande ibuyekezwa, njengeRhelo lokuziPhatha ngokwalo.
UKUTHWASISA
Bonyana kuzokukhuthazeka izinga eliphezulu lokuziphatha ngendlela enefundiso emsebenzini, abasebenzi bombuso kufuze bona bakhuthazwe ukucabanga nokuziphatha ngendlela yefundiso yokuziphatha. Ngalokho-ke incwajana le kufuze isebenze njengesiza yokutlama nokwethula iimfundo ezifitjhazana zokuthwasisa nokubandula boke abasebenzi. Incwajana le iphethe neembonelo ezinengi ezitjengisa uburhiyarhiya besiko nendlela yokuziphatha emsebenzini, ezingasebenza njengesendlalelo sokuthwasisa neseembonelo ekungafundiswa ngazo.
Njengomkhambisani weRhelo lokuziPhatha, incwajana le ingasiza ekwenzeni ukobana umphakathi uhlale ubathemba abasebenzi bombuso ngokuthembeka kwabo nangokungathathi hlangothi kwabo, ngokunikela ubuncani balokho okulindelweko ngendlela yokuziphatha elungileko.
ISIBOPHO SOMQATJHI NABASEBENZI
Kuliqiniso elivunywa mumuntu woke bonyana abantu bafunda ngokutjheja nokulimuka. Ngebanga lalokhu-ke, kubekwa isibopho esikhethekileko phezu komqatjhi, iimphathimandla (aboNgqongqotjhe naboSomkhandlu) ezingeni lezombanganarha, nabaphathi babasebenzi bombuso kiwo woke amazinga, bonyana bakhe ibhoduluko elifaneleko la kuzakubekwa khona iinrhuluphelo zamagugu, kube kwenziwe neembonelo ezizakuba sibonelo kibo boke abasebenzi.
ISigaba 195 (a) somThethosisekelo sifuna bona "kuphakanyiswe izinga eliphezulu lomthetho wokuziphatha, belibabalelwe bonyana lihlale linjalo" embusweni ngokuphelela kwawo. Ngokwesivumelwano esihlanganyelweko (umKhandlu wabaSebenzi bemBusweni wokuVumelanisa nokuBonisana isiQunto senomboro 2 saka-1999), boke abasebenzi beKoro yemBusweni banesibopho sokuthambela nokukhambisana neRhelo lokuziPhatha elibekiweko. Njengombana-ke lokhu kusisendlalelo ekwakhelwa phezu kwaso amagadango wokukhambela ngaphambili, nawokulungisa ngitjho nawokukhalima imbala, umqatjhi kufuze enze koke okungakghonakala ukuqinisekisa bona koke okuphethwe mthetho weRhelo lokuziPhatha kwaziwa ngibo boke abasebenzi.
Kuqakathekile ukubuyelela godu egameni lokobana owona mnqopho womthetho weRhelo lokuziPhatha bubuhle bokuphakamisa nokukhuthaza ukuziphatha okusibonelo. Nanyana kunjalo, umsebenzi uzakuthweswa umlandu wokuziphatha kumbi ngokomThetho otjhiwo ngehla lo, begodu angakhalinywa ngokweengaba 18 ukuyokufika ku-27 njengokutjhugululwa kwawo emThethwenimlingwa wezamaTjhuguluko ka-1997, nakufumaniseka bona uphula umbandela womthetho weRhelo lokuziPhatha.
IKOMBA NGEMIBANDELA YERHELO LOKUZIPHATHA
ITJHEBISWANO NESIBETHAMTHETHO NEBANDLA ELIPHETHEKO
Umsebenzi kufuze athembeke eRiphabhligini begodu ahloniphe umThethosisekelo, akhambe ngemibandela yawo emsebenzini wakhe wamalanga woke.
Igama elithi "iRiphabhligi" kufuze lithathwe njengegama elitjho "inarha" - okuyiSewula Afrika. Kuyifuneko eqakatheke khulu bonyana boke abasebenzi bombuso bathembeke enarheni yekhabo.
UmThethosisekelo ukhuluma ngamaphuzu athileko aphathelene namalungelo nerhuluphelo yazo zoke izakhamuzi. Lombandela weRhelo lokuziPhatha, kokuthoma ufuna ukuthembeka kwabasebenzi bombuso kilelihlelo ledemokhrasi elisebenza njenganje. Kwesibili, ubukhulu bomThethosisekelo kufuze bamukelwe bebuhlonitjhwe mumuntu woke. Kwesithathu, omunye nomunye umsebenzi wombuso kufuze abe nelwazi elilingeneko lalokho okuphethwe mThethosisekelo nomnqopho wawo njengendlela yokulawula nokubulunga ihlelo lakhathesi.
Isibonelo 1: Abasebenzi bombuso emazingeni ahlukahlukeneko banesandla ukufika ezingeni elithileko ekwenzeni iimphakamiso zemithethomgomo. Nanyana ngisiphi isiphakamiso esenziwako kufuze bona sihlolwe siqalisiswe kuhle ukuqiniseka bona angeze siphambane nommoya namkha/nemibandela ethileko yomThethosisekelo. Ikambisomgomo yomthethosisekelo njengokuba nelizwi komphakathi nokwenzelwa kwezinto emkhanyweni emisebenzini eyenzelwa umphakathi kufuze bona nakho kulandelelwe ukufikela la kukghonakala khona ehlelweni lokwakha umthethokambiso.
Isibonelo 2: Isigaba 33 somThethosisekelo sithi woke umuntu amalungelo wakhe akhisinyezwe magadango wokuphatha unelungelo lokunikelwa amabanga atloliweko. Lokhu-ke kutjho bona omunye nomunye umsebenzi wembusweni nakazakukghona ukukhamba ngemibandela yomThethosisekelo, kufuze bona enze iqiniso lokobana iinqunto namagadango athathwa kezokuphatha athathwa ngamabanga azwakalako, kobanyana amabanga lawo anganikelwa umuntu loyo othintekileko. Lokhu-ke kutjho bona woke amagadango wezokuphatha kufuze bonyana aphumelele nakalingwako kuhlolwa bonyana athethwe ngehlelo lokwenzela izinto emkhanyweni na.
Umsebenzi kufuze abeke irhuluphelo yomphakathi phambili ekurageni kwakhe umsebenzi wakhe
Lombandela utjho bonyana la kufuze kuthathwe khona iinqunto namkha lapho kufuze bona umuntu azisebenzisele khona ingqondwakhe ngokubona kwakhe, kufuze bonyana kucatjangelwe iinrhuluphelo zomphakathi ntanzi. Iinrhuluphelo nekareko yomsebenzi wombuso ngokwakhe namkha ezinye iinrhuluphelo ezihlangothi linye kufuze bona zize ngemva kweenrhuluphelo zomphakathi.
Isibonelo 1: Umsebenzi osebenzisa ikghono lezandla esibhedlela ubotjhwe yikontraga yakhe yomsebenzi bona asebenze ukusukela ngo-08:00 ukuyokufikela ngo-16:30. Akunakambiso ebekiweko emalungana nesikhathi esingezelelweko esibhadalwako. Izulu libethe lawisa isitetjhi segezi ekhanyiswa esibhedlela, nje-ke amathiyetha asebenza ngejenereyida. Nayo ijenereyida leyo iyatshwenya, ngalokho-ke umsebenzi osebenza ngezandla loyo ulayelwa bona ayokulungisa ijenereyida leyo ngo-16:00. Ebujameni bezinto obunjalo kuzakulindeleka bonyana lomuntu osebenza ngezandla loyo aqede umsebenzi wokulungisa ijenereyida leyo ngaphambi kobana angatjhayisa, ngitjho nanyana ingasebenza bekudlule isikhathi sayo esibekwe yikontraga yayo yomsebenzi.
Isibonelo 2: Ubunengi babasebenzi abasebenza e-ofisini yesiphande batjengisa bonyana bafuna ukuthatha isikhathi sabo sokuphumula ngonyaka ngoDisemba. Nange boke njalo bangavunyelwa ukuthatha isikhathi sokuphumula ngasikhathi sinye njalo, kuzakutjho bonyana ngesikhatheso i-ofisi angeze ikghone ukuwusebenzela kuhle umphakathi. Lokho-ke kutjho bona abaphathi nabasebenzi kuzakufuneka bonyana bakhulumisane bazwane, kube nabarhobhako ekarekweni yabo, kobanyana kuzokuba nabantu abaneleko abazakusala basenza umsebenzi ngendlela ejayelekileko, abanye nabasaye esikhathini sokuphumula.
Umsebenzi kufuze ayilandele ngokuthembeka imithethomgomo kaRhulumende wakhathesi ekwenzeni umsebenzi wakhe osemthethweni njengombana kusitjho zoke iincwadi zomthetho namanye nemilayo
UmThetho wamaLungelo wobuNtu osemThethwenisisekelo, hlangana nokhunye okuvikelako, uvikela namalungelo wezombanganarha wesinye nesinye isakhamuzi, okubalwa hlangana nawo nelungelo lokukhambisana kanye nelokuba lilunga lehlangano yezombanganarha ethandwa ngiso. Umphumela wekhetho kbonyana ihlangano ethola amavowudi amanengi kube ngiyo ethatha umbuso. Lokhu-ke kutjho bonyana ikareko ethileko yomsebenzi wembusweni angeze yavela emphumeleni wekhetho. Kungatjho godu nokuthi imisebenzi ebekwe phambili, nehlelo lemisebenzi ezokwenziwa kanye nemithethomgomo eyamukelwe nguRhulumende wangesikhatheso kungahluka kunemisebenzi umsebenzi wombuso ngamunye azibekele yona phambili. Nokho-ke abasebenzi bombuso kufuneka bamsebenzele ngokuzinikela, nangokuthembeka kanye nangelwazi labo elipheleleko uRhulumende okhethiweko wesikhatheso nabaphumelelisa imithethomgomo yakhe.
Isibonelo 1: Umsebenzi wombuso yena ngesingaye ukholwa bonyana ithlogomelo elisisekelo lezamaphilo ngilo ekufuze libe phambili kinayo yoke imisebenzi eyenzelwa isitjhaba enarheni yekhethu, godu bewusekela nehlangano yezombanganarha esikhambisana naloyo mbono. Nokho-ke uRhulumende obusako yena uthethe njengomthethomgomo oqakatheke khulu ukwakhela abantu izindlu, nokhandela ubulelesi. Umsebenzi kuzakulindeleka bonyana alamukele irherho lakaRhulumende lokukhambisa izinto ngokuqakatheka kwazo. Nokho lokhu akutjho ukugandelela imibono eyakhako neyokutlama.
Isibonelo 2: Nayikuthi uRhulumende obusako ucabanga ukufezakalisa ihlelo elithileko, kufumaniseke bona msebenzi ongayelelisa bonyana ihlelweli lingahlinywa bunjani kuhle, umsebenzi loyo, ngaphandle kokuphikisana nehlelo, kuzakufuneka bonyana ayibekele ngeqadi imizwa yakhe nokuthi athathe isiqunto ngokucabangisisa, ngokuqala kuphela ezinye iindlela ezihlukeneko ezingathathwa kanye nobuhle nobumbi benye nenye indlela, ngalendlela alinge ukuthola indlela ehle yehlelwelo ezakusebenza ebantwini abathintakako.
Umsebenzi wombuso kufuze asebenzele ukwazi nokuthambela yoke imilayo yomthetho neminye imilayo esebenza ekuziphatheni kwakhe nemisebenzini yakhe
Umsebenzi wombuso nakazakukghona ukusebenzela uRhulumende obusako nomphakathi kuhle nangekghono, kufuze bona azi okumumethwe msebenzakhe, azi nemithethomgomo okufanele umsebenzakhe wenziwe ngayo kanye nekambiso ekufuze ilandelwe.
Iinkhulu ezongameleko zithwele umsebenzi wokuqinisekisa bona abasebenzi bayazi ngokumumethwe misebenzabo. Abasebenzi nabo ngokunjalo bathwele isibopho esifanako sokwenza umzamo wokuba basebenzi abanelwazi, abakwazi nokusebenza ngekghono nangokulandela imithethomigomo ebekwe emsebenzini, kobanyana kuzokusizakala umphakathi abawusebenzelako.
Isibonelo 1: Ukungazi imithetjhwana yezemali yekoro yabasebenzi bombuso, isiphathimandla sivumela ukuthengwa kwepahla ngaphandle kokuthola imvumo efaneleko emNyangweni olawula iimali. Igadango elinjalo lizakutjho ukusetjenziswa kwemali ngokungakavunyelwa godu kungabanga ukusetjenziswa kweemali ezinengi kugjinyiswana emakhotho, kulingwa nokulungisa umonakalo owenzekileko.
Isibonelo 2: Ngebanga lokutlhoga ilwazi, umsebenzi othileko udurhisa umuntu owenza isibawo sokuthola umrholo womhlalaphasi, amtjele ngeemfuneko okungasizo, nendlela kambiso okungasiyo ekufuze ayilandele nakenza isibawo esinjalo, namkha amtjele imali engasiyo yomrholo azawuthola umuntu loyo. Lokho-ke kungaba nomphumela omumbi khulu phezu kwelunga lomphakathi elenza isibawo.
Umsebenzi abambisane neenjamiso zombuso ezisungulwe ngomthetho nangomThethosisekelo ukukhuthaza ikareko yomphakathi
Ziimbadlwana iinjamiso ezisungulwe ngaphasi komThethosisekelo (umVikeli womPhakathi, umHloli maZombe wama-Akhawundi, iKomitjhini yabaSebenzi bomBuso, iKomitjhini yezokuLinganiswa kobuLili, njll.) nezinye iinjamiso zisungulwe ngomthetho wePalamende (amabhodi wamathenda, amakomitjhini wephenyo, njll.). Iinjamiswezi zisebenza njengelihlo lokuqinisekisa bonyana yoke imisebenzi yembusweni ikhamba beyenziwa kuhle. Ngalokho-ke abasebenzi bombuso akukafaneli bonyana iinjamiswezi baziqale ngelihlo elimbi, kodwanana kufuze bona bazilekelele ukwenza imisebenzi yazo, njengokuthi nje baziphe ilwazi nehlathululo ezingayitlhoga.
Isibonelo 1: Nayikuthi i-ofisi yomVikeli womPhakathi ibawiwa bona iphenye ngesililo esithileko selungu lomphakathi elilila ngokuthileko emNyangweni othileko kaRhulumende, i-ofisi le izakulindela isebenziswano ehle nabasebenzi bomnyango loyo ekunikeleni ilwazi elifunekako.
Isibonelo 2: Nayikuthi umHloli maZombe wama-Akhawundi uthola okuthileko okungakhanjiswa ngendlela, ngeemali zomnyango othileko, iimphathimandla zomnyango loyo akukafaneli bona lokho okutholwe mHloli maZombe wama-Akhawundi zikuthathe ngomoya omumbi. Kufanele bona zizwisise bezithabele umsebenzi owenziwa mHloli maZombe wama-Akhawundi godu zisebenzisane ne-ofisi lomHloli maZombe wama-Akhawundi ukurarulula imiraro ekhona.
ITJHEBISWANO NOMPHAKATHI
Umsebenzi ukhuthaza ukubumbana nehlalakuhle yesitjhaba seSewula Afrika ngokweza imisebenzi yakhe esemthethweni
Isethulo somThethosisekelo sithi ukuvunywa nokwamukelwa komThethosisekelo kunqophe:
ukwendlala isisekelo sedemokhrasi nomphakathi ovulekileko, lapho umbuso usekwe ngentando yabantu begodu nalapho esinye nesinye isakhamuzi sivikeleke ngokulinganako emthethweni;
ukukhuphula izinga lepilo lazo zoke izakhamuzi, kanye nokutjhaphulula ikghono lomunye nomunye umuntu; kanye nokwakha iSewula Afrika ebumbeneko nekhamba ngedemokhrasi, ezakwazi ukuthatha indawo yayo efaneleko njengombuso ozijameleko hlangana nomkhaya weentjhabatjhaba.
Nakuzakukghonakala ukuphumeleliswa nokugcinwa kweminqopho ebekwe mThethosisekelo ibe ihlale ilapho ibekwe khona, kuzafuneka imizamo enehloso neyokuzimisela kizo zoke izakhamuzi. Abasebenzi bombuso bathathwa njengengcenye "kaRhulumende", ngalokho-ke lokhu kuqakatheke khulu ngehlangothini labo.
Isibonelo 1: Ummoya omuhle wokusebenzisana esiqhemeni, nobudlelwana obuhle hlangana nabasebenzi kanye nommoya omuhle, wokusebenzisana begodu notjengisa ukwazi umsebenzi hlangana nesiqhema sabasebenzi bemihlobo ehlukeneko abasebenza bunqopha ngomphakathi, uzakuba sibonelo esihle emphakathini woke. Isibonelo esihle kungaba li-ofisi elikhupha iincwajana zokuzazisa namkha amapaspoti.
Isibonelo 2: Umsebenzi kufuze alinge ukuzitlolisa neziko lezefundo afunde elinye lamalimi asemthethweni akhulunywa endaweni asebenzela kiyo. Kufuze godu nokuthi akhuthaze ukurhumutjhela kwamanye amalimi asemthethweni emihlanganweni nakufunekako.
IKoro yabaSebenzi bomBuso isebenzela umphakathi woke, begodu umphakathi ulindele ukuphathwa ngokulingana, ngendlela etjengisa ikghono nelwazi lomsebenzi nenobungani. Ngalokho-ke abasebenzi kufuneka benze imizamo yokuzalisa leziimfuneko ngokubaphatha kuhle nangokufana labo abasebenza nabo nalabo ababasebenzelako, ngendlela engasoze igcine ngokwakha ukwethenjwa kuphela ekorweni yabasebenzi bombuso, kodwanana nezakubuye yenze nokobana kuthatjelwe izinga nekghono lemisebenzi eyenziwako.
Isibonelo 1: Umsebenzi uphethe isikhundla emnyangweni lapho iimbawo zemisebenzi ethileko ezibuya emphakathini zitjhejwa khona. Umakhelwana womsebenzi uyalemuka bona angafaka ummoya ekambisweni bese aye kuye ngomnqopho wokumbawa bona arhabise isibawo. Umsebenzi kuzakufanela bona atjheje ubujamobu ngokukhulu ukuyelela, ngombana elinye nelinye igadango alithathako ukurhelebha umakhelwanakhe lingathathwa njengelibeka umakhelwana ngebuhleni kunabanye ababawi.
Isibonelo 2: Umsebenzi kufuze bona abawe amakhastamakhe bona ajame umjeje, kobanyana omunye nomunye azakutjhejwa nakufika isikhathi sakhe, ngaphandle kokukhetha abanye namkha ngaphandle kokubonwa njengomuntu ongathi ukhetha abanye.
Umsebenzi uzithobile, ulirhelebho, godu ufukeleleka bulula ekusebenzisaneni nomphakathi, ngazo zoke iinkhathi uphatha amalunga womphakathi njengamakhastama afanelwe lizinga eliphezulu lobujamo bomsebenzi.
Kuqakathekile ukobana abasebenzi balemuke bonyana, ngokujoyina kwabo ikoro yabasebenzi bombuso, bazibophelele ekusebenzeleni umphakathi woke.
Umphakathi ulindele ukusetjenzelwa, lokho umbuso ekufuze uwenzale khona, begodu kulindeleke bonyana abasebenzi abawusizako bahlale bakhona balindele ukusiza, begodu bawusize ngomoya omuhle nangendlela efaneleko.
Isibonelo 1: Umsebenzi uthola umtato ovela kelinye ilunga lomphakathi kodwanana kuyakhanya bonyana umbuzo walo kufanele uphendulwe ngomunye umnyango namkha elinye ihlangothi lomnyango loyo. Umsebenzi utjela umuntu loyo bona akalinge lapha khunye. Lokhu-ke kungarholela ekuthini ilunga lomphakathi lidluliselwe ebantwini abahlukeneko ngaphandle kokuthola irhelebho alifunako. Lokhu-ke akuwurhelebhi umphakathi begodu kwakha umbono omumbi ngeziko lemisebenzi yomphakathi. UMsebenzi kufanele azibophelele ekufuneni bona ngimuphi umuntu olungileko namkha umnyango godu adosele umuntu loyo umtato nasele akutholile lokho.
Isibonelo 2: Nakunikelwa ngomsebenzi ekhawunthareni umsebenzi akunamuntu ojame ekhawuntharenakhe ngesikhathi umsebenzisanakhe anabantu abalindele ukurhelejwa. Umsebenzi kufanele arhelebhe umsebenzisanakhe kanye nomphakathi ngokubizela abantu keyakha ikhawunthara, kuye ngokuthi unelwazi elaneleko ngomsebenzi ofaneleko.
Isibonelo 3: Nayikuthi ilunga lomphakathi liya esiphathinimandla liyokufuna isikhathi abangakhulumisana ngaso, njengokuthi nje ayokufuna imininingwana ngokuthi umuntu ukulungela njani ukuthola indlu yomBuso, isiphathimandleso kufuze bona silinge ukutholela umuntu loyo isikhathi angakhulumisana ngaso naye msinyana ngokungakghonakalako. Lokhu angeze kugcine ngokutjengisa ukutholakala lula kwesiphamandleso, kodwanana kuzakutjengisa nokuthi sizimisele ukurhelebha.
Umsebenzi ubuthathele ehloko ubujamo nokukhathazeka komphakathi ekwenzeni kwakhe umsebenzi wakhe osemthethweni kanye nekuthatheni iinqunto ezithinta wona umphakathi
Nanyana iindingo namkha/nokukhathazeka kwamalunga womphakathi emehlweni wabasebenzi bombuso kungenzeka zibonakale zingakatjhubi njengombana amalunga womphakathi ngokwawo acabanga, abasebenzi bombuso kufanele banikele irhelebho ngokuzithoba nangendlela enekghono, ilwazi namkha nokuhlahla ukurarulula imiraro yabo.
Ukukhathazeka okuzwakaliswa babantu namkha iinqhema kufanele bona kutjhejwe. Ukulandela ikambiso yokubonisana neyokwenzela izinto emkhanyweni eendabeni ezinje kungarhelebha kwamambala ukutjheja ubujamo nokukhathazeka komphakathi.
Isibonelo 1: Ikliniki yezamaphilo asisekelo isatlanywa emphakathini wemakhaya kodwana enye indlela engathathwa kunikela ngeklinigi engumakhamba ngendlwana. Umphakathi kufanele kuboniswane nawo ukuthola ukunyula kwabo. Lokhu-ke kuzakwenza iqiniso lokobana kuthathwa isiqunto esihle begodu kuzakufaka umphakathi kusathoma.
Isibonelo 2: Umsebenzi womphakathi unokuziphendulela mayelana nokusebenzana neembawo zokuphungulelwa iindleko zokwakha zabantu ababedimeke amathuba ngaphambilini abahlala emikhukhwini. Nayikuthi iimbawezo azitjhejwa msinyana nangekghono, kungatjho bona liriyada iriyada yoke iphrojekthi yokwakha izindlu godu nabantu kuzakufuneka bonyana bahlale ebujameni obungasi buhle isikhathi eside kunaleso ebesingathathwa nayikuthi bekunikelwe ngomsebenzi wamsinyana.
Urhulumende obusako uyibeke yakhanya ihloso yakhe yokuqalelela abantu ababedinywe amathuba phambilini, njengombana kubekwe eHlelweni loKwakha nokuVuselela Butjha (i-RDP). Lokhu-ke kufuze bona kwenziwe ngiyo yoke iminyango kaRhulumende, ngemisebenzi eyabelwe yona ngokwahlukahlukana.
ISewula Afrika yinarha esathuthukako begodu isiquntu esikhulu sesitjhaba sayo, ngamabanga ahlukahlukeneko, asazi ngamalungelo neembopho zaso, imisebenzi esifaneleko, ikambiso okufanele siyilandele begodu nokuthi ngubani okufanele siye kuye kilendima. Njengombana ikoro yabasebenzi bombuso isebenzela boke abantu bayo nje, abasebenzi bayo kumsebenzabo ukwazisa boke abantu bomphakathi abanganalwazi, babatjengise indlela, babaphe nerhelebho abalitlhogako. Lokhu kufanele bona kwenziwe ngesihle nangekghono, ngitjho nanyana kungatjho bonyana kubizwe ngendlela enobuntu kesinye isijamiso namkha umakhiwo.
Isibonelo 1: Abasebenzi kufanele badlalwe indima emahlelweni wokuthuthukisa namkha wokukhuphula enziwa minyango yabo begodu baqinisekise bonyana amahlelo anjalo aragwa ngendlela efaneleko nangesikhathi abekelwe sona.
Isibonelo 2: Nabasebenza ngamalunga womphakathi ebujameni bezamaphilo, abasebenzi kufanele basebenzise ithubelo ukulemukisa abantu nakube basola bona liyatlhayela ilwazi labo lokukhandela amalwelwe. Lapho abasebenzi bangakghoniko ukunikela ngalo loke irhelebho elifunekako ngokwabo, kufuze badlulisele umuntu abafuna orhgelejwako kabanye abasebenzisani kobanyana azokuthola isiyeleliso nokuhlahlwa okufaneleko.
Umsebenzi akabandlululi elinye ilunga lomphakathi ngokungakafaneli ngebanga lobutjhaba balo, ubulili, umhlobo namkha bonyana ubuyaphi, umbala, ukwenyula ubulili obuthileko, ubudala, ukurholophala, ikolo, ikolelo yezombanganarha, isazelo, ubukholwa, isiko namkha ilimi.
Njengombana sekutjhiwo, ikoro yabasebenzi bombuso isebenzela boke abantu nawo woke umphakathi eSewula Afrika, ngaphandle kokukhetha bonyana babobani eSewula Afrika. Elinye nelinye ilunga lomphakathi linelungelo ngokomthethosisekelo lokuphathwa ngehlonipho. Ngalokho-ke abasebenzi kufuneka bonyana baphathe woke amalunga womphakathi ngokufana, ngobungani nangekghono, bawenze azizwe athola irhelebho afanele ukulithola.
Isibonelo 1: Umsebenzi angasola bona ilunga lomphakathi elifuna irhelebho mhlamunye, isibonelo, limhlobo othandana ubulili bunye. Nanyana lokhu kuyinto umsebenzi womphakathi angavumelani nayo nakancani, kodwana kusalindeleke bonyana arhelebhe umuntu loyo ngendlela ehle nefaneleko njengombana bekazakwenza kelinye nelinye ilunga lomphakathi.
Isibonelo 2: Abantu abambalwa bajame emjejeni godu kungena usaziwako emphakathini begodu alindele bona arhelejwe khonokho. Nayikuthi umsebenzi uvumela umuntu loyo angenelele, kutjho bonyana ubandlulula abanye abantu abalindele ukurhelejwa.
Umsebenzi akasebenzisi kumbi isikhundla sakhe embusweni ukukhuphula namkha ukuzindlela amakareko wesiqhema sezombanganarha namkha zesiqhema esinekareko.
Njengombana ikoro yabasebenzi bombuso isebenzela woke umphakathi, nawo ohlukaniswe ngeenqhema ezihlukeneko ezinekareko, iinhlangano zombanganarha kanye nabantu beenkolelo ezihlukeneko, njalo njalo, kuyazitjho-ke bona abasebenzi bombuso akukafaneli bonyana bazihlanganise neendaba ezingenza babonakale njengabantu abanyula ezinye iinqhema kunezinye.
Ngokwekoro yabasebenzi bombuso, woke amaklayenti kufuze bona arhelejwe ngokulingana ngokuya kwemithethomgomo yimbuso obusako ngesikhatheso. Ngakho-ke umsebenzi kufuze bona azwisise kuhle umahluko hlangana nomsebenzi awenzela umbuso ophetheko nokubandakanyeka bunqopha eendabeni zezombanganarha zesiqhema esithileko.
Isibonelo 1: Umsebenzi ulilunga isosayithi yezamasiko okufanele bona iphalisanele izabelo ezivela emBusweni njalo ngonyaka. Umsebenzi ophethe isikhundla esiphezulu emnyangweni kufanele bona alinganise, asebenze abe enze iimphakamiso ezimalungana nalokho godu azithumele kuNgqongqotjhe ofaneleko. Umsebenzi onjalo akukafaneli bona asebenzise isikhundla sakhe ukwenyula isibawo sesosayithi alilunga layo namkha azindlele iimbawo zamanye amasosayithi. Umsebenzi onjalo kufuze bona avezele isikhulu esimongameleko woke amakareko wakhe namkha ubujamo lapho kungahle kube nokubethana kwamakareko.
Isibonelo 2: Abasebenzi kulindeleke bona basekele ngokubonakala aboNgqongqotjhe namkha aboSomkhandlu babo ekulungiseleleni imitlolo, njll njll., ezakusetjenziselwa imisebenzi esemthethweni, efana neekulumopikiswano zemitlamo yemithetho. Nokho abasebenzi bombuso akukafaneli bonyana bazibandakanye ekulungisweni nekutlameni imitlolo ezakusetjenziswa nguNgqongqotjhe namkha nguSomkhandlu eminqopheni yezombanganarha.
Umsebenzi uhlonipha abe avikele isithunzi somunye nomunye umuntu kanye namalungwelakhe njengombana atholakala emThethwenisisekelo.
Abasebenzi kufanele baziphathe ngendlela enehlonipho nabaseduze kwabalingani babo nomphakathi, ngaphandle kobana babobani, baqaleka bunjani, khuyini ubujamo babo, njll njll. Ukuziphatha kwabasebenzi kwabanye kufanele kuhlale kungokunobungani, okunerhelebho nokutjengisa ikghono.
Isibonelo 1: Nayikuthi abasebenzi abanikela ngomsebenzi ekhawunthareni batjhidelwa lilunga lomphakathi eliburhiqwa khulu nelibanga itjhada, kufanele bamphathe ngendlela abaphatha ngayo abanye abantu, bamrhelebha ngokuthula nangobuhle. Kuqakathekile ukukhumbula bona umphakathi uzabe ubuqalile ubujamobegodu abasebenzi bangathuthukisa isithunzi sekoro yabasebenzi bomphakathi ngokuphatha ubujamobu ngendlela etjengisa ikghono. Nayikuthi ubujamo buphuma ngaphasi kwelawulo begodu abasebenzi bayahluleka ukubulawula, akukafaneli bathathwe mumoya ophezulu, kodwana kufanele bamthathe umuntu loyo bamuse esikhulwini esibongameleko, okungaba ngiso esingakghona ukusebenza ngaye ngeqadi.
Isibonelo: Abantu baragwa kutlhoga imali bona babawe irhelebho lezabelo zehlalakuhle. Iimphathimandla eziqalene nomsebenzi wokubarhelebha ngamaforoma afunekako kufanele zizwelane nobujamo babo godu zibasebenzele ngomuzwa otjengisa ukuzwisisa ubujamo babo.
Umsebenzi uyalivuma ilungelo lomphakathi lokuthola ukufikelela elwazini, ngaphandle kwelwazi elivikelwe mthetho.
UmThethosisekelo unikela ngamahlangothi amabili mayelana nokufikelela ilwazi. Kokuthoma, kukhuthazwa kokwenzelwa kwezinto etjhatjhalazini, okuzakunikela isakhamuzi esinye nesinye ukufikelela okwaneleko elwazini loke elisekarekweni yomphakathi. Lokhu kuzakukghonakalisa bona bazibandakanye ngokubonakalako ekuhlonyweni imithethokambiso abangathanda ukuyibona ifezakaliswa. Kwesibili, iinjamiso godu zinqophe ukukghonakalisa izakhamizi bona zivikele imihlobo ethileko yamalungelo asisekelo njengombana anikelwa liRhelo lamaLungelo wobuNtu. Bangabawa amabanga atloliweko kwesinye nesinye isenzo sezokuphatha esingangabathinta khulu. Ukudlula lapho, bangabawa godu nelwazi lesenzo esingavikela amalungelowabo.
Njengombana woke umsebenzi wembusweni asazi nje, ukubekwa kwelwazi liphi kusekarekweni yomphakathi kuyinto ehlangahlangeneko. Elinye ilwazi lithathwa njengelwazi elivikelwe minyango ngokuya kwemiHlahlandela yamaZinga amaNcani wokuPhepha kweLwazi njengombana akhutjhwe yi-Ejensi yezobuHloli yesiTjhaba. UmThethomlingwa weNtandoyenengi eVulekileko nawo unqophe ukuhloma umleyo ofaneleko ngawo indaba le izakuphathwa minyango. Lokhu kuhlangahlanganiswa godu kukobana umThetho wobuDlelwana bezabaSebenzi ka-1995 nawo unikela ngeendlela ezibunqopha ukukghonakalisa bona abasebenzela umphakathi bathole ukufikelela elwazini eliphethwe ngurhulumende njengomqatjhi khona kuzakuvikelwa amalungelo athileko wabasebenzi.
Abasebenzi kufuze ngaso soke isikhathi balivume ilungelo lopmhakathi lokufikelela ilwazi.
Omunye nomunye umnyango kufanele bona uhlome imithethomgomo efaneleko ekhambisana nomthetho wenarha ukulawula lendaba eenhlanganweni ezifaneleko.
Abasebenzi kufanele bayazi imithetjhwana nemithethomgomo elawula lendaba ngaphakathi kweminyango yabo.
Amabanga wesenzo nendlela elandelweko ebe nomphumela wesenzo sezokuphatha kufanele irekhodwe kuhle khona ilwazi lizakutholakala nalifunekako.
Nayikuthi ilwazi elibawiwe lilunga lomphakathi alitholakali, amabanga azwakalako ngesiqunto esinjalo kufanele anikelwe elungwini lomphakathelo.
Isibonelo 1: Kuqakatheke khulu ukobana umphakathi unikelwe ilwazi ngesikhathi esifaneleko. Nayikuthi ilunga lomphakathi lifuna ilwazi ngokutholakala kwemifundalize kodwana anikelwe lona sele kudlule ilanga lokuvalwa kwesikhathi esithileko sefundo ephakamileko sonyaka, unqopho wokukhupha ilwazelo awusekho.
Isibonelo 2: Ukufikeleleka kwelwazi kutjho godu bona ilwazi kufanele ligcinwe belibekwe ebujameni banjesi ngamalanga. Nayikuthi ilunga lePalamende libawa ilwazi elithileko mayelana nekulumo esezako ePalamende, ukungakghoni komnyango ukunikela ngelwazi elinembako nelingelagadesi ngesikhathi kungalimaza ikambiso yentando yenengi.
Isibonelo 3: Ukwenza ilwazi litholakale okungasi ngelinembako nacho kungaba nomraro. Amalunga womphakathi, isibonelo, angabuza ngokufezakaliswa kwehlelo elitjha imininingwana yaloesengakavunywa buphathimandla obufaneleko. Umsebenzi ongakwaziko lokhu, kodwana owazi ngeminingwana yokuthoma yehlelo anganikela umphakathi ngelwazi okungasilo lomthetho. Umsebenzi womphakathi ungaphathwa ziinhloni nayikuthi amatjhuguluko ayenziwa ehlelweni begodu lihlonywa ngendlela ehlukilekokilho ebekulindelwe mphakathi.
ITJHEBISWANO HLANGANA NABASEBENZI
Umsebenzi ubambisana ngokuzeleko nabanye abasebenzi ukuragelisa phambili ikareko yomphakathi
Kuqakathekile bonyana boke abasebenzi balimuke bonyana basebenzela umnqopho munye, okukusebenzela uRhulumende obusako nomphakathi ngokukghonekako kanye nangokwethembeka. Abasebenzi kufaneke ngakho-ke benze umzamo okhethekileko ukubambisana. Ngokurhelebhana nokusekelana godu nangokwabelana ngelwazi, imiqondo, nemithombo (lapho kukghonekako), abasebenzi bazakukghonakaliswa ukusebenza ngekghono khudlwana kanye nangekareko elikhulu lombuso nomphakathi.
Isibonelo 1: Kuqakathekile ukuwazi woke umnqopho namkha ihloso yemisebenzi yesitjhaba godu nokuzwisisa bonyana ngitjho nencani ingcenye eyenziwa kuhle, iba nesandla ebuhleni bamazombe. Umsebenzi kufanele ngakho-ke bona ayamukele imibono nemibono yabasebenzisani bakhe nalabo ababuya emaphikweni amanye. Asikho isikhala somona namkha "utjhida endawenami" ekorweni yombuso.
Isibonelo 2: Umsebenzi nakabona bonyana isidingo esithileko somphakathi sizangazaliseka nangee i-ofisakhe nayisebenzisana ngokuzwana nenye, umsebenzi loyo kufanele azitshwenye afunisise ngokusebenzisanokho, nanyana iinkhulu ezisebenza kwenye i-ofisi zingasebenzisani ekuthomeni.
Isibonelo 3: Isikhulu esithileko silandwa ngomunye umnyango bona siyokuba lilunga lephaneli yokukhetha. Umsebenzi kufanele anikele ngerhelebho njengombana kufuneka nakukghonekako. Kodwana ufuze bona atjheje iimfuno zomsebenzi osemnyangweni wakhe godu athole nemvumo kiloyo omongameleko.
Umsebenzi ulandela yoke imilayo ezwakalako ebuya ebantwini abafanele ukuyikhupha, kuphela nayingaphikisani nomThethosisekelo namkha omunye umthetho.
Kuqakathekile bonyana abasebenzi balandele yoke imilayo ezwakalako, khonau kuzakuqinisekiswa bonyana umphakathi wenzelwa imisebenzi ngendlela ehlelwe kuhle nekhamba ngerherho. Iinhlangano ezikulu ezinjenge minyango yembusweni zingasebenza kuhle kwaphela nakuneendlela ezihle nezilungileko zokuphatha nokulawula ezihlonitjhwa ngabaphethweko. Nayikuthi yoke imilayo yomthetho yenziwa ngesikhathi godu nangekghono, ihlangano yoke izakusebenza kuhle.
Isibonelo 1: Umsebenzi uthola umlayo esikhulwini sezokuphatha namkha isikhulu sezombanganarha bonyana enze okuthileko okungakavunyelwa mithetho ebusa ikoro yabasebenzi bombuso. Umsebenzi kufanele azi bona imithetho iyini, begodu ebujameni obunjalo akuveze bona isenzo esihlongozwakweso siphambene nomthetho esikhulwini sakhe. Nayikuthi isikhulweso sisaragela phambili, umsebenzi kuzakufuneka bonyana abawe bonyana isikhulweso sikutlole phasi lokho esifuna akwenze besiveze bonyana umsebenzi loyo akavumelani nokwenziswokho begodu abikele isikhulu esifaneleko.
Isibonelo 2: Umsebenzi nakalayelwa sikhulu sakhe bonyana athenge ipahla lapho kungakhange kulandelwe khona ikambiso elungileko yokuthendara, umsebenzi loyo angabawa bonyana indaba leyo idluliselwe esikhulwini sama-akhawundi kobanyana sithathe isiqunto ngalokho.
Umsebenzi ulisa ukwenyula iinhlobo nabangani bakhe emisebenzini ephathelene nomsebenzi begodu akasebenzisi kumbi amandlakhe namkha akhuthaze omunye umsebenzi, namkha akhuthazwe bona asebenzise kumbi amandlakhe.
Ikoro yabasebenzi bombuso kufuze iqatjhe, ikhuphule godu ibhadele abasebenzi, ngaphandle kwemibono yabo yezombanganarha namkha ubulunga, ukuhlobana kwemindeni namkha ubujamo emphakathini, abanekghono lokunikela ngomsebenzi. Imikghwa elandelako ayikavunyelwa:
a Ukwenyulana - lokhu kutjho bona kuqatjhwa abasebenzi abathileko, bayaqatjhwa, badluliselwe eenkhundleni eziphezulu, basuswe basiwe kezinye iindawo namkha amaziko, namkha banikelwa ukuphathwa kuhle ngombana kuqalelelwe izinto ezifana nobungani, namkha ukubhadela ngombana umuntu akwenzela okuthileko ngaphambilini, njll.
b Ukuqatjha ngobuhlobo - lokhu kutjho bonyana umsebenzi uqatjhwa, adluliselwe esikhundleni esiphezulu, asuswe asiwe kwenye indawo namkha iziko namkha enzelwe obunye ubuhle emsebenzini ngombana anesihlobo namkha obunye ubuhlobo nomuntu osesikhundleni esivumela izenzo ezinjalo namkha ukwenzisa ihlelo.
Isibonelo 1: Abasebenzi ababili (u-A no-B) bangena emsebenzini embusweni. Banikelwa iinkhundla ezifanako, babangani godu basebenzisa i-ofisi yinye. Umsebenzi B ukhutjhulwa bona abe mphathi kaNomzana A. Ngesikhatheso usebujameni bokunikela uNomzana A "imisebenzi ekhethekileko", kobanyana azokuba nethuba eligcono lokwenza imisebenzi emihle kunabanye abasebenzi ngendlela yokuthi azokuvulekelwa mathuba wokubonwa asebenza ngcono kunabanye abasebenzi nasele kuhlolwa kulinganiswa bonyana basebenza njani. Nakufika isikhathi sokuhlolwa kwakaNomzana A, okwenziwa nguNomzana B ngetjisakalo nangamajadu amakhulu uthola imali etjengisa ukusebenza okuhle ngitjho nanyana kungakamfaneli lokho.
Isibonelo 2: Umsebenzi uba sehlelweni lokukhetha umuntu ekufuze aqatjhelwe umsebenzi othileko embusweni. Umsebenzi wenyula umuntu othileko ngombana umuntu loyo amkhozakhe, namkha bamalunga wehlangano yinye yezombanganrha namkha mhlamunye bamhlobo munye. Lokhu kuqatjha ngobuhlobo, kuphambana nehloso yomThethosisekelo kanye neenrhuluphelo zakaRhulumende.
Isibonelo 3: Zinengi iindlela umsebenzi osesikhundleni esiphezulu angasebenzisa ngazo isikhundla sakhe butjhwileni. Isibonelo, abasebenzi abalawula iinkoloyi ezingena endaweni yokuphaga yeenkoloyi balayelwe kuhle bonyana indawo yokuphaga leyo ngeyeenkhulu kwaphela kanye neemvakatjhi zangokomthetho. Kodwana, isikhulu se-ofisi siyeqisa amehlo imilayo le sinande sivumela umkaso bonyana aphage lapho esikhathini esinengi. Isenzo esinjengaleso senza abasebenzi bangasayihloniphi imithetho godu bangasazihloniphi neenkhulu zabo begodu koke lokhu kunomphumela omumbi ekusebenzeni kuhle kwehlangano.
Umsebenzi usebenzisa iindlela ezifaneleko ukuzwakalisa iinlilo zakhe namkha iinghonghoyilo namkha ukunqophisa ubujameli.
Nanyana kuvumakala nje bonyana iinghonghoyilo nemibango zinganande zivela emsebenzini wekoro yembusweni, kodwana kurhelebheka loyo owoniweko nomqatjhi (nomphakathi) bona iinghonghoyilwezo nemibango ingararululwa msinyana hlangana nalabo abathintekako. Kungebangeli kunekambiso ethileko ebekelwe ukulandelwa ngibo boke abasebenzi ukurarulula iinghonghoyilo nemibango. Lokha nakuvela isinghonghoyilo namkha umbango, kuqakathekile ukukhumbula lokhu okulandelako:
a Isinghonghoyilo namkha umbango ungararululeka kuhle kwaphela nayikuthi iinhlangano ezibangako zihlala phasi kukhulunyiswanwe ngommoya wokubonisana/wokubuyisana.
b Endimeni yesinghonghoyilo/umbango umsebenzi angalandela leziindlela:
i Ikambiso yokufaka isinghonghoyilo qala usekhtjheni 35 womThetho wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, uwufunde nemiThetho ephathelene neenghonghoyilo neenlilo zeemphathiswa ezisebaSebenzini bomBuso umThetjhwana wenomboro 6575, wangomhlaka 1 Julayi 1999 ngokuya kwawo omunye nomunye umsebenzi angaletha isinghonghoyilo/umbango sakhe kosongameleko oseduze ozasidlulisela phambili nayikuthi osongameleko akakghoni ukurarulula isinghonghoyilo/umbango.
Isibonelo 1: Isikhulu esongameleko sibika kumbi ngokusebenza komsebenzi ngesikhathi sokulinganiswa kwabasebenzi ngaphandle kokunikela umuntu loyo ithuba lokuzikhulumela. Lokhu kuphambana neenkambiso ezikhona zobudlelwano bezabasebenzi. Isikhulu esongameleko sekoro yabasebenzi bombuso kufanele sazi bonyana ikoro yabasebenzi bombuso kufuze ibe sibonelo esihle ekukhambisaneni namagama nommoya wemithetho yenarha, godu ngaso soke isikhathi athathe amagadango alungileko namahle.
ii Ikambiso yebhodi yezokubuyisana ngokwe-ayithemu 151 yeTjhejuli 7 yomThetho ka-1995 weTjhebiswano lezabaSebenzi ngokuya kwayo umsebenzi omunye nomunye angaletha umbango wokungaphathwa kuhle phambi kwehloko yomnyango okufanele bona ihlome ibhodi yezokubuyisana begodu ise umbango ebhodini le nayikuthi ihloko yomnyango ayiphumeleli ukurarulula umbango.
Isibonelo 2: Isithunywa esingakathabi ngokuqothwa emsebenzini ngendlela engakalungi, singabikela ihloko yomnyango, yona-ke ekufuze bona iqale umraro loyo besibone bonyana urarululeka kuhle. Nakufumaniseka bonyana ihloko yomnyango iyabhalelwa kurarulula umraro loyo kungakapheli amalanga ama-20, isithunywa esinesililweso singabawa ihloko yomnyango bona ihlome ibhodo yokubuyisana kungakapheli amalanga alitjhumi, okungiyo ezakulinga ukurarulula umraro loyo. Nakufumaniseka bonyana ibhodo yokubuyisana nayo iyabhalelwa ukuwurarulula umraro loyo, isithunywa esinesililo sesingawudlulisela eKhotho yezabaSebenzi siyokufuna khona irhelebho.
iii Lapho isililo/umbango somsebenzi siphathelene nokungakhanjiswa kuhle kwezinto nokwenziwa kwezinto ngendlela yokuzindlekela zisenziwa mBuso njengomqatjhi, isililweso/umbango singadluliselwa kumVikeli womPhakathi.
Isibonelo 3: Isithunywa esibona kwenziwa izinto ezingakalungi emsebenzini waso, singabikela isikhulu saso esengameleko namkha sibikele ihloko yomnyango. Nakube isithunyweso asaneliseki ngependulo yesikhulu sayo esongameleko namkha yehloko yomnyango, sesingadlulela kumVikeli womPhakathi. Lapho khunye isithunywa singenyula ukuvele sitjhinge bunqopha kumVikeli womPhakathi.
Umsebenzi uzibophelele ethuthukiseni okusezingeni eliphezulu, ekukhuthazeni nekusebenziseni abasebenzi bakhe kanye nekukhuphuleni ubudlelwano obuhle bezabasebenzi kanye nahlangana nabasebenzi.
Nakuzakuphunyeleliswa umnqopho wekoro yembusweni, okukunikela ngemisebenzi emihle emphakathini, zoke iinkhulu ezongamaeleko/abaphathi ekorweni yembusweni bakatelelekile bona batjheje bonyana abasebenzi abangaphasi kwabo banelwazi nekghono lokwenza imisebenzi ezingeni elifunekako, bayakhuthazwa ukwenza imisebenzi leyo begodu bayafuna bebayakghona ukukhupula ubudlelwano obuhle. Ekulweleni ukuthola lokhu, isikhulu esengameleko kufanele sikhumbule ngalokhu:
a Ukuthuthukiswa kwabasebenzi kutjho bonyana umsebenzi osesikhundleni sokongamela/sokuphatha kufuze bona:
i azwisise kuhle bonyana ukuthuthukisa abasebenzi kufaka ini;
ii ahlale ahlola iindingo zokuthuthukiswa kwabasebenzi;
iii afake ihlelo lokuthuthukiswa kwabasebenzi;
iv enze isiqiniseko bonyana ihlelo lokuthuthukiswa kwabasebenzi liyalandelwa;
v ahlale eluse ukuragela phambili kwehlelo elinjalo.
Isibonelo 1: Isikhulu esengameleko kufanele, ngokubonisana nomsebenzi osandukuqatjhwa, bathole iindingo zakhe zokuthwasiswa usebenza. Iindingo zokubandulwa ezitholakelekwezo kufuze bona zithathwe zifakwe ehlelweni lebandulo elikhambisana nomsebenzi wakhe namkha elisencwajaneni yekambiso. Irherho lebandulo kufanele nalo libuthelelwe khona kuzakuvezwa iragelo phambili letuthuko yabasebenzi abasandukuqatjhwa.
b Ukukhuthazwa kwabasebenzi kutjho bonyana umsebenzi osesikhundleni sokongamela/sokuphatha kufuze bona:
i azwisise bonyana ukukhuthaza abasebenzi kufaka ini;
c Ukusetjenziswa kuhle kwabasebenzi kutjho bonyana umsebenzi osesikhundleni sokwengamela/sokuphatha kufuze bona:
i azwisise bona kutjho ukuthini ukusetjenziswa kuhle kwabasebenzi;
ii alinganise ubungako bokusetjenziswa kuhle kwabasebenzi;
iii afake amagadango wokunikela ngokusetjenziswa kuhle kwabasebenzi; begodu iv ahlale eluse ukusetjenziswa kwabasebenzi.
Isibonelo 2: Iinkhulu ezengameleko/abaphathi kufuze bahlale beluse ubunengi bomsebenzi kanye nezinga lokusebenza kwabasebenzi ukuqinisekisa bona boke abasebenzi basetjenziswa kuhle khulu. Lokhu kuzakukhandela ubujamo lapho abanye abasebenzi banomsebenzi omnengi kanti abanye banomsebenzi omncani. Abasebenzi bayakhuthazwa bona bazijayeze imisebenzi engaweli erherhweni lemisebenzi yabo kanye nemisebenzi engaphezu kweyabo, khona bazakukhula njengabasebenzi balungele ukusetjenziswa emazingeni aphezulu nakufika isikhathi.
d Ukukhutjhulwa kwetjhebiswano elihle lemsebenzini nelokuzwana hlangana nabasebenzi kutjho bona umsebenzi osesikhundleni sokwengamela/sokuphatha kufuze bona:
i azwisise bonyana litjho ini itjhebiswano elihle lemsebenzini nelokuzwana hlangana nabasebenzi;
iii afake amagadango, nakukghonakako, ukuthuthukisa itjhebiswano elihle lemsebenzini kanye nelokuzwana hlangana nabasebenzi; godu iv ahlale eluse ubuhle betjhebiswano lemsebenzini nokuzwana hlangana nabasebenzi.
Isibonelo 3: Iinkhulu ezengameleko/abaphathi kufuze beluse ummoya wesiqhema emazikweni wabo godu bangenelele msinyana nayikuthi abasebenzi babo banommoya ongasimuhle namkha bahlala basilwa bodwa.
Umsebenzi usebenzisana kuhle, ngendlela efundisiweko nelinganako nabanye abasebenzi, ngaphandle kobutjhaba, ubulili, umhlobo namkha bona ubuyaphi, umbala, ukwenyula ubulili obuthile, ubudala, ikolo, ikolo yezombanarha, ikolo, ngowesiko namkha ilimi.
UmThethosisekelo, umthetho wezabasebenzi newokuqatjha, kanye nomThetho ongakaTlolwa, unikela abasebenzi bombuso ilungelo eliqakathekileko lokuphathwa kuhle nangokulingana. Nayikuthi ilungelwelo ngenye indlela liyathikanyezwa, abasebenzi bangasebenzisa ihlelo lokulamula imibango elisemThethweni wezabaSebenzi bomBuso ka-1994, nemiThetjhwana yekoro yabaSebenzi bomBuso kanye nomThetho wezobuDlelwana bemiSebenzini ka-1995, namkha bangaya eKhotho yezomThethosisekelo, namkha baye eKhotho ePhakamileko namkha baye kumVikeli womPhakathi bayokufuna khona irhelebho, kuye ngobujamo. Ngakho-ke kuqakathekile bonyana iinkhulu ezengameleko/abaphathi ekorweni yabasebenzi bombuso zazi bonyana kutjho ukuthini ukuphatheka kuhle nangendlela elinganako.
a Ukusebenza kuhle nangendlela elungileko nabanye abasebenzi kutjho bonyana umsebenzi kufuze bona:
i ahlale awahlonipha amalungelo abekiweko ngokomThetho ongakaTlolwa, nangokoMthethosisekelo, nangokomThetho wezabaSebenzi, nangeminye imithetho efaneleko wabanye abasebenzi;
ii ahlale anikela abanye abasebenzi ithuba lokuveza ihlangothi lendaba;
iii ahlale avumela abanye abasebenzi ubujameli nakube nakabawiwako ; begodu iv ahlale azimisele ukukhulumisana/ukuya komunye/ukubonisana ngengqondo evulekileko.
Isibonelo 1: Lokha umsebenzi, isibonelo, nakabekwe umlandu wokungaziphathi kuhle, kufuze bona aphathwe ngekambiso efaneleko begodu alelwe njengombana kubekiwe.
Ukulunga kwekambiso kutjho bonyana kufuze kulandelwe ikambiso ethileko yokukhalima, lapho umsebenzi kufanele bona:
aziswe kusese nesikhathi ngomlandu abekwe wona;
anikelwe ithuba lokuzikhulumela ekulalelweni;
abe nelungelo lokujanyelwa;
akghone ukuthola loke ilwazi ekufuze alithole;
abe nelungelo lokuhloma abofakazi imibuzo; godu abe nanelungelo lokudlulisela isigwebo sakhe phambili.
Ukulunga kwangokomthetho kutjho bonyana woke amaphuzu okukhulunywa ngawo kufuze bona aqalisiswe ngelihlo elivulekileko nelitjengisa ukuba nomnqopho ngaphambi kobana kuthathwe isiqunto.
b Ukusebenza ngendlela yefundiso nabanye abasebenzi, kutjho bonyana umsebenzi kufuze bona:
i abe nelwazi elaneleko ngesihloko;
ii asikimele msinyana imilayo/iimbawo;
iv afake isandla ngokuzeleko esiqhemeni somsebenzi khona azakuletha imisebenzi/ararulule imiraro;
v ahloniphe amalungelo wabanye abasebenzi; begodu vi acabangele neenrhuluphelo zabanye abathintekako.
c Ukusebenzisana ngendlela elinganako nabanye abasebenzi, kutjho bonyana umsebenzi kufuze:
i angabandlululi abanye abasebenzi ngokungakafaneli bunqopha namkha ngokungasi bunqopha;
ii aphathe boke abasebenzi njengabantu abalinganako ngeenkhathi zoke;
iii ahlale aqale izinto ngelihlo eliqala mahlangothi wokegodu asebenzise indlela efanako ekuthatheni iinqunto ezithinta abanye.
Isibonelo 2: Isikhulu esongameleko sinikela abasebenzi esisonta nabo isikhathi sokuyokuphumula kodwana siyala ukunikela abasebenzi bezinye iinqhema zamabandla isikhathi sokuyokuphumula. Lokhu kubandlulula. Zoke iinqhema zekolo kufuze ziphathwe ngokufana.
Umsebenzi akazihlanganisi nemisebenzi yeenhlangano zombanganarha emsebenzini.
Ngokuya komThethosisekelo, ikoro yabasebenzi bombuso kufanele ingathathi ihlangothi lezombanganarha ekwenzeleni umphakathi imisebenzi. Lokhu kutjho bonyana abasebenzi bombuso kufuneka benzele izakhamuzi zenarha yoke godu bangakhethi. Ikoro yabasebenzi bombuso nabasebenzi bayo isebenzela inarha yoke begodu ayikavunyelwa, ekwenzeni imisebenzi yayo, ithuthukise ikareko yeshlangano ethileko yezombanganarha.
Isibonelo 1: Umuntu owembethe isikibha esitlolwe iinqubulo zehlangano yezombanganarha asemsebenzini wokukhupha iincwajana zokuzazisa bunqopha azinikele umphakathi angahle abekwe umlandu wokubandlulula ngokwezombanganarha nayikuthi akakghoni ukunikela ngencwadi kamazisi ngesikhathi esithileko, nanyana amabanga wokuriyada angehla kwamandla wakhe. Ukudlula lapho, ilunga lomphakathi lingaphatheka kumbi kurhelejwa mumuntu ophakamisa ihlangano yezombanganarha esakhiweni sombuso.
Isibonelo 2: Umsebenzi ovumela amalunga weenhlangano ezithileko zombanganarha bonyana zithole ilwazi okufanele litholwe mphakathi, kodwana owalela amalunga wenye ihlangano yezombanganarha ukufikelela ilwazi elifanako, uhlulekile ukuletha imisebenzi kibo boke abantu beSewula Afrika, ngaphandle kokuqhema kezombanganarha.
UKWENZIWA KWEMISEBENZI
Umsebenzi ulwela ukufikelela iminqopho yehlangano yakhe ngendlela engadli imali enengi godu nangendlela eyanelisa ikareko yomphakathi.
Emsebenzini wabo wangamalanga, abasebenzi kufuze bahlale bazibuza bonyana lokho abakwenzako kufaka isandla na ekulethweni kwemisebenzi namkha imiphumela okafenele ilethwe liziko lehlangano yabo na. Lokhu kufuna bonyana boke abasebenzi babe nelwazi elipheleleko leenhloso neminqopho yamaziko neenhlangano begodu, okuqakatheke khulu, godu nemisebenzi ethileko yabo ngaphakathi kwekoro.
Iinkhulu ezongameleko/abaphathi kiwo woke amazinga kufuze bahlale bazibuza bonyana umsebenzi owenziwa maziko wabo unesandla na ekulethweni kwemisebenzi okufanele ilethwe yihlangano leyo na.
Isibonelo 1: Umsebenzi udlala imidlalo yekhomphyutha ngekhomphyutha yange-ofisini ngesikhathi somsebenzi. Lokhu kwenzela phasi ummoya wokusebenza ngokuzinikela begodu kweba isikhathi somsebenzi (kweba nemali) yomqatjhi. Umuntu nakanganamsebenzi owaneleko kufanele atjele isikhulu esimongameleko khona azakusetjenziswa ngendlela ehle ekufikeleleni iinhloso zehlangano.
Isibonelo 2: Umphathi olawula ihlelo lesabelo seemali namkha umphathi wokuziphendulela kufanele atjheje asebenzise iimali zomphakathi anikelwe zona ukufikelela ihloso yehlelo. Lokhu kufuna ukuhlela kuhle nokubalekela ukuthathwa kweenqunto zamsinyana nokungezesigiyana.
Umsebenzi unomkhumbulo wokutlama godu ekwenzeni imisebenzi yakhe, ufuna iindlela ezitjengisa ukucabanga ukurarulula imiraro nokuqinisa ukusebenza nekghono ngaphakathi komthetho.
Abasebenzi kufuze bona bazibandakanye ngokupheleleko ekwenzeni umsebenzabo. Kufuze bona basebenzise iinqgondo zabo njalo bebafune nokwenza umsebenzabo msinyana nangcono khona bazakuletha imiphumela engcono nemsebenzi. Ngesikhathi selanga elijayelekileko lokusebenza, imiraro embalwa iyenzeka endaweni yomsebenzi. Abasebenzi kufuze bona balwele ukuthola iindlela zokurarulula lemiraro ngendlela emsinyana nehle godu bafune indlela etlamako netjengisa ukucabanga ukukhandela imiraro bona ingenzeki godu.
Isibonelo 1: Umsebenzi nakasebenza ekorweni ekhupha iintifikethi nakalemuka bonyana umphakathi awukaneliseki ngeekambiso ezisetjenziswako nesikhathi eside esithathwako bonyana zikhutjhwe iintifikethezo, kufuze bona aqale bonyana kghani angeke athola ezinye iindlela ezingawukhambisa msinyana umsebenzi godu nangekghono, begodu ayelelise isikhulu esimongameleko ngalokho.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi osebenza e-ofisini esebenzela umphakathi ubona bonyana abantu bayatlhaga ukuthola indawo yokuphaga namkha kufanele bajame emijejeni isikhathi eside, kufuze acabange ngeendlela angararulula ngazo lomraro. Indawo yokunikelwa komsebenzi lisuswa lisiwe endaweni efaneleko nefikeleleka luka kiwo woke umphakathi namkha kungahlonywa ngaphezu kwayinye indawo yokunikela ngomsebenzi.
Umsebenzi uwenza ngesikhathi esibekiweko umsebenzi wakhe
Abasebenzi kufuze balemuke bonyana umsebenzabo osemthethweni uqakatheke khulu nokobana ukwenza imisebenzi yabo kufanele kuthole loke itjhejo, isikhathi namandla. Abasebenzi kufuze khulu khulu benze umzamo wokubona bonyana imisebzni yabo iphethwa ngesikhathi/iqintelo elifunekako.
Isibonelo 1: Umsebenzi ufika emsebenzini sekudlule isikhathi godu adiniwe ngebanga lokuditjha khulu ebusuku obudlulileko godu akakghoni ukwenzakha kuhle. Unomlandu wokungabi nesibopho nokumorosa imali yomphakathi.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi kufanele aqede umsebenzi ngesikhathi esibekiweko, kufanele asebenze ngendlela yokuthi akadlulwa sikhathi esibekiweko. Lokhu kungamfuna bonyana asebenze ngitjho nangesikhathi setiye, nangesikhathi sedina nangesikhathi sokutjhayisa, namkha abawe asebenzisani naye bamrhelebhe nayikuthi umsebenzi loyo mnengi khulu bonyana angawenza awuqede ayedwa ngesikhathi abekelwe sona.
Umsebenzi wenza umsebenzi wakhe ngendlela etjengisa bona uwufundele begodu nangendlela etjengisa ikghono.
Abasebenzi kufuze bahlale bazibuza njalo bonyana bayaneliswa na ngomsebenzi abawenzako godu nokobana bebanganeliswa ingathana bebababantu ababenzela imisebenzi namkha umkhiqizo. Abasebenzi godu kufuze bona bahlale bazibuza bonyana baphatha abanye (abasebenzisani babo, iinkhulu ezibongameleko kanye nomphakathi) ngendlela ehlonipha isithunzi sabo namalungelo wabo wangokomthetho kanye nokobana batjengisa ummoya onelwazi, omuhle, onerhelebho nonekghono. Ikghono lokwenza umsebenzi ngokutjengisa ukuwuthwasela nangekghono kuzakuyama ezingeni lelwazi labo lemisebenzi okufanele yenziwe, godu okugandelela ukuziphendulela komqatjhi nabasebenzi ekuyeni ebandulweni.
Isibonelo 1: Kwesinye isikhathi umsebenzi osebenza ekhawuthareni kufuneka arhelebhe umuntu obonakala ungathi akazwisisi bonyana kubayini izinto ezithileko kufuze zenziwe ngendlela ethileko. Umsebenzi orhelebhako akukafaneli bonyana aphakamise ummoya ebujameni obunjalo, kodwana kufuze bona ahlathulule ngesineke amabanga walokho. Nakufumaniseka bonyana nalapho umuntu loyo solo akazwisisi, umsebenzi angahlongoza bona umuntu loyo asitlole phasi isililo sakhe abe amnikele ne-adresi yalapha kufuze asithumele khona.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi unokuziphendulela ekuphenduleni imibuzo etloliweko ebuya emphakathini, kufuze bona aqinisekise bonyana imibuzo iphendulwa ngesikhathi begodu iimpendulo zinamaphuzo aliqiniso nangommoya omuhle begodu zihlelwe kuhle. Ebujameni lapho kungakghonekiko bona aphendulwe msinyana, umsebenzi kufanele ubuncani bakhona avume bona usitholile isililo.
Isibonelo 3: Umsebenzi osandukungena emsebenzini ubekwa ekhawuthareni ngaphandle kobana onganyelwe bunqopha godu ngaphambi kokubandulwa okufaneleko. Nanyana kungathiwa umsebenzi loyo kufuze "afunde umsebenzi asebenza" nje, kodwana kufanele kukhunjulwe bonyana umukghwa onjalo ungona igama lomqatjhi nayikuthi umsebenzi wenza umsebenzi kumbi namkha amakhastama amorosakalelwa sikhathi ngokungakafaneli.
Umsebenzi akazifaki emahlelweni namkha enze izinto ezizakuliyana nomsebenzi wakhe osemthethweni.
Nasizakwakha besigcine ukuthembeka ekorweni yabasebenzi bombuso, boke abasebenzi bombuso balindeleke bonyana basebenze ngokuthembeka nangokuzinikela. Lokhu-ke kufuna bona abasebenzi, nanyana basemsebenzini nanyana bangekho emsebenzini bangazihlanganisi nezinto:
a ezingathathwa njengokukhwabanisa namkha ukweba;
b ezingacabhela emsebenzinabo;
c ezingafaka ummoya omumbi endleleni abenza ngayo umsebenzini;
d ezingathinta ukucabanga kwabo kuhle;
Indlela abasebenzi abaziphatha ngayo emsebenzini nangaphandle komsebenzi kufuze bonyana ibe ngendlela yokuthi umbuso ophetheko namalunga womphakathi bazabathemba bonyana bawenza ngokuthembeka umsebenzabo, ngomnqopho owodwa wamakareko aphambili womphakathi.
Isibonelo 1: Umsebenzi osebenza ngokulinganiswa komthelo angeze ngokususa isizungu namkha ngesikhathi somsebenzi kanye nomrholo ongezelelweko, namkha ngokurhelebha, arhelebhe amalunga womphakathiukubalekela umthelo.
Isibonelo 2: Umsebenzi akakafaneli ukuba lilunga lebhodi namkha lehlangano/ibhizinisi esebenzisana nomnyango wakhe.
Umsebenzi uzazikhupha esenzweni esinye nesinye namkha indlela kambiso yokuthathwa kwesiqunto engaba nomphumela wokuzuza kwakhe, kanye lokhu kufanele kwaziswe msebenzi.
Lokha abasebenzi nababona bonyana angeze bakghone ukwenza umsebenzi ngefanelo namkha ukuthatha isiqunto, namkha lokha abanye abantu bangaba nebanga lokukholwa bona abakghoni ukusebenza ngefanelo ngebanga lokungenelela okubuya ngaphandle, kufanele msinyana baziphuphe emisebenzini enjalo khona bazakuvikela isithunzi esihle, esithembekako nesithembekileko semisebenzi yomphakathi.
Isibonelo 1: Nayikuthi umsebenzi usebandleni elikhetha umsebenzi ekufuze avale isikhundla somsebenzi begodu uthola bona omunye wabangani namkha ilunga lomndeni lenze isibawo somsebenzi begodu ufakwe erhweni elifitjhani, umsebenzi onjalo kufanele azikhuphe ekambisweni ngombana kuthathwa bona angeze akghone ukuwenza kuhle umsebenzakhe. Umsebenzi godu kufanele akuveze ngomtlolo lokhu.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi ubandakanyeka ekuthengeleni iphrojekthi yomBuso inarha, godu inarha ingeyesihlobo sakhe, umsebenzi kufanele akuveze lokhu kebamphetheko begodu aziphuphe ekuthathweni kwesiquntweso.
Umsebenzi wamukela isibopho sokuzibonakalisa ebandulweli eliragela phambili nelokuzithuthukisa ebizelweni lakhe.
Kusibopho esikhethekileko ebaphathini neenkhulwini ezongameleko ukubona bonyana abasebenza ngaphasi bathola ibandulo eliragela phambili ukuqinisekisa bonyana benza umsebenzi ngokuzijamela begodu nokuzihlomisela iragelo phambili ebizelweni langomuso. Kodwana, umsebenzi omunye nomunye unesibopho sakhe sokuthatha amagadango wokuqinisekisa bonyana:
a unelwazi elipheleleko godu uzwisisa lokho okulindeleke kuye njengomsebenzi wembusweni;
b unelwazi elipheleleko godu uzwisisa bona angawenza bunjani umsebenzakhe;
c wandisa ilwazi nekghono lakhe ngomnqopho wokusetjenziswa eenkhundleni eziphezulu ngomuso.
Isibonelo 1: Nayikuthi umsebenzi osandukuqatjhwa akanaqiniso lokuthi wenziwa bunjani umsebenzi ekufuze awenze, kufuze bona ayokuqala imilayo yokwenza umsebenzi godu abawe irhelebho ebalinganini bakhe namkha komongameleko, namkha ababuze bobabili.
Isibonelo 2: Abasebenzi esele basebenze embusweni iminyaka eminengi kungenzeka batjengise ukungakazilungeli iindawo ezithileko zomsebenzi. Kungabarhelebha ukobana bathathe lelithuba lebandulo eliragela phambili, isibonelo, ukuqedelela incwajana ephathelene neendingo zomsebenzabo namkha bazitlolise eemfundweni zefundo ephakamileko eziragela phambili.
Umsebenzi usebenza ngokuthembeka nokuziphendulela nakasebenza ngeemali zomphakathi begodu usebenzisa ipahla yombuso neminye imithombo kuhle, ngekghono begodu ukusebenzisela umsebenzi kwaphela.
Umphakathi uthemba abasebenzi bombuso ngepahla, iimali zakaRhulumende, ngokulindela bona abasebenzi bazaziphatha ngendlela enokuziphendulela nangokuthembeka.
Abasebenzi godu balindeleke nokobana basebenze ngokongela umtheli ngendlela abaphatha ngayo ipahla yomphakathi neemali. Kuqakathekile bonyana abasebenzi balemuke bonyana nayingagcinwa iyincani imali esetjenziswa nguRhulumende, minengi godu izakubangcono imisebenzi ezakulethwa enarheni ngemithombo emincani.
Isibonelo 1: Nayikuthi umsebenzi ukghona ukufikelela emtjhinini wefeksi, akukafaneli bona anande athumela namkha amukela amafeksi wangeqadi kungathi ngewomsebenzi. Nayikuthi umsebenzi ufuna ukuthumela ifeksi yangeqadi, kufuze bona athole imvumo yokwenza njalo, begodu kufuze nokobana abhadale ukusebenzisa kwakhe umtjhini wefeksi.
Isibonelo 2: Umsebenzi usebenzisa ipahla kaRhulumende (iinkoloyi, imitjhini, ifenitjhari, njll.) budlabha nangokungatjheji bekwenzeke umonakalo. Lokhu kutjho bonyana imali yomphakathi imorosakele godu nezinga eliphasi lemisebenzi lizakulethwa, okungasisekarekweni yomphakathi.
Isibonelo 3: Umsebenzi usebenzisela ipahla kaRhulumende (nanyana yini, ukusukela ephepheni, ukuya epenseleni, ukuya eenkoloyini) iminqopho yakhe yangeqadi. Lokhu akusisekarekweni yomphakathi ngombana lomuntu akebeli uRhulumende nomtheli kuphela, kodwana wenza bona umphakathi ungasahloniphi ikoro yembusweni.
Ukukhutjhulwa kwezokuphatha ezihle, ezinekghono nezisebenzako, ezibutjhatjhalaza kanye nokuziphendulela kutjho bonyana esinye nesinye isakhamuzi kufuze bona sibe nethuba elilinganako lokufikelela emsebenzini omuhle, onerhelebho nonobungani, ngaphandle kobujamo bakhe, ubulili, nobutjhaba njll.
Ekuletheni umsebenzi wakhe omuhle, otjengisa ikghono nokuziphendulela, amagugu asisekelo nemithethokambiso yomThethosisekelo kufanele ihlale ikhunjulwa. Abasebenzi kufanele balinge ngaso soke isikhathi ukuqeda umsebenzabo ngaphandle kokuriyada, godu kufuze nokobana bahlale balinga njalo ukwenza bona umsebenzabo ube ngewezinga eliphezulu, ngitjho nanyana umsebenzi loyo ungabonakala ungakaqakatheki kangangani.
Isibonelo 1: Nayikuthi umsebenzi uthunywa ukugaya amakhophi wemitlolo ethileko ekufuze bona iphekelele iincwadi ezitlolelwe iinhlangano ezihlukeneko, amakhophi lawo kufanele abe ngahlwengileko nabonakala kuhle, ngombana lokhu kungangezela esithunzini sehlangano.
Isibonelo 2: Umsebenzi olawula ikoloyi yomBuso kufanele aqinisekise bonyana iincwadi eziphethe imininingwana yamakhambo weenkoloyi zoke eziwela ngaphasi kwephiko lakhe zilethwe ngesikhathi begodu woke amakhilomitha akhanjiweko arekhodwe kuhle.
Isibonelo 3: Zoke iimvumelwana zomsebenzi kufanele zirekhodwe kuhle khona ikambiso elandelweko neenqalelelo eitjhejiweko zizakubonakala nayikuthi ifunisiso namkha umbango uyavuka. Lokhu kuzakuqinisa ukwenzela izinto butjhatjhalazi.
Umsebenzi nakasemsebenzini kufuze bona abikele abaphathi abafaneleko ukukhwabanisa, ubukhohlakali, ukudlisana ngobuhlobo, ukuphatha okumbi kanye nesinye isenzo esenza ouphume emthethweni, esizindlela ikareko yomphakathi.
Ubukhohlakali kutjho ukuphelelwa bubuntu mazombe, khulu khulu ukufumbathisa namkha ukukhwabanisa. Kuvamise ukukhambisana neminye imikghwa yobulelesi, isibonelo, ukukhuthaza ukuthengiswa kweendakamizwa ngokungemthetho, ukutjhutjhumbisa iindakamizwa, abasebenzi abangekho, ukukhwabanisa nobulelesi obuhleliweko obungathusela zomnotho ezisemthethweni. Kokuthoma, kuyinto yokuphela kwezokuhlalisana godu inomphumela omumbi komunye nomunye umphakathi. Ibonakala njalo ngemikghwa "yokuzinothisa msinyana" emphakathini. Kwesibili, inyaza ukub asemthethweni kwehlelo lezombanganarha ngokuqeda ithemba nokuthembeka, ngombana zokuphatha naziloba isithunzi kuba neklayimethi enganakuzinza nokungahlonitjhwa komthetho. Kwesithathu, kuqeda amandla ihlelo lezomnotho. Ikwenza lokhu ngokuba bulala imivuzo yamasiso, nanyana okungaba ngewabosomabhizinisi bekhayapha nanyana bangaphandle. Ubukhohlakali budla ukwethemba komphakathi nethemba entandweni yenengi. Kufanele sibuqunte lapho buthoma khona.
Kumsebenzi wabo boke abasebenzi ukubika nanyana ngisiphi isenza esiphambene nomthetho, ukungathembeki namkha imikghwa yobukhohlakali kilabo abongameleko namkha ebaphathini abafaneleko msinya ngemva kobana basibone. Imikghwa yobukhohlakali ivame ukusekelwa kutlhogeka kwemithetho yokuziphatha, nokungabikhona kokuziphendulela emphakathini nesibopho, kanye nokunyulana ngobuhlobo.
Isibonelo 1: Umsebenzi osebenza ukuthutha abanye abasebenzi ngebhesana yomBuso njalo kungenzeka avunyelwe, ngabonobangela abazwakalako, ukukhamba ngebhesana leyo ayokulala nayo kwakhe. Kuyenzeka abasebenzisani bakhe bayabona bonyana umsebenzi usebenzisa ibhesana le njengeteksi azazenzela imadlana engezelelweko. Abasebenzisanabo kufuze bona babike lokhu kilabo abongamele umsebenzi loyo msinyana. Nayikuthi akuthathwa amagadango afaneleko, indaba le ingadluliselwa kumVikeli womPhakathi.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi osebenza emNyangweni wezokuThutha osebenza ukunikela ihlawulo yethrafigi kilabo abaphula umthetho wendlela ufunjathiswa imali mtjhayeli omunye, kufuze bona abike umtjhayeli loyo, kobanyana azokutjhutjhiswa. Nayikuthi umsebenzi wamukela ukufunjathiswa, uzabe uzethwesa umlandu wokukhohlakala.
Isibonelo 3: Umsebenzi akanasandla emikghweni yobukhohlakali, kodwana uyazi bonyana abanye abasebenzisani bakhe abenza ubukhohlakali. Nayikuthi umsebenzi loyo uyathula godu akakubiki lokho, uzabe ubalekela isibohpo samazombe esithunzini semisebenzi yomphakathi. Ebujameni obunjalo, uba nesandla ebukhohlakalini.
Umsebenzi unikela ngeseluleko esithembekileko nesingathathi hlangothi, ngokuya kwelwazi loke elifaneleko nelikhambelanako, ebaphathini abaphezulu nakababiwa irhelebho lalelihlobo.
Abasebenzi nababawiwa bonyana bayelelise iinkhulu ngananyana yini mayelana nendaba ethileko, kufuze bona lokho kwenziwe ngesithunzi sokwethembeka ngokuya kwehlelo lokuziphatha kuhle emsebenzini. Isiyeleliswesi njalo akukafaneli bona singenwe mummoya wokuthanda, wokungathanda namkha nowekwenyula kwakhe.
Isibonelo: Umsebenzi osebenzana nesililo somunye umsebenzi asebenza naye omrhawukelako akukafaneli bona afihlele abaphathi amanye amaphuzu enze bonyana isililo somsebenzi loyo sizokubekeka ngcono. Ukufihla eminye imininingwana endabeni enjalo kungahle kuwulimaze umnyango lapha kusebenza khona umsebenzi loyo, namkha kulimaze umNyango/zokuphatha.
Itjhatjhalaza litjho bona woke umuntu unelungelo lokuthola ilwazi eliphethwe nguRhulumende nayikuthi ilwazi elinjalo lifunelwa ukuvikela amalungelo athileko womuntu. Kodwana kungaba nelwazi elingafikelelwa ngunanyana ngubani elithathwa njengeliyifihlo. Ebujameni obunjalo kumsebenzi womsebenzi ukuhlonipha ukuba yifihlo, njengombana ukuliveza kungaba yingozi kuRhulumende.
Isibonelo 1: Kuyinto engakalungi bona umsebenzi anikele iziko leendaba eliyifihlo, elifana nememorandamu yekhabhinethi namkha umtlamo womthethomgomo osatlanywako womBuso obusako.
Isibonelo 2: Ilwazi elisemarekhodini wabasebenzi lithathwa njengelwazi eliyifihlo godu kufuze bona lihlale ngeenkhathi zoke liphathwe njalo. Ilwazeli, isibonelo, angeze lanikelwa amakampani wetjhorense namkha ehlanganweni engaphandle ngaphandle kwamabanga azwakalako khona lizakuvunyelwa kuhle.
Ilwazi elilumelako neliyifihlo kufanele likhanjiswe ngefeksi kwaphela nayikuthi ayikho indlela ephephileko okungadluliswa ngayo. Ifeksi enjalo kufuze bona ivunyelwe ngesuka kuye kanye nzayamukela ngaphambi kwesikhathi, ilwazi elithathwa njengeliyifihlo khulu nentumba esezingeni eliphezulu godu ilwazi eliyifihlo khulu akukafaneli lathunyelwa ngerherho lokuthumelana ilwazi, ngaphandle kwalokha amagadango wokuvikela athethwe. Ebujameni boke ilwazi kufanele livikelwe ngelogo ngananyana ngiyiphi indlela namkha umhlobo elingawo.
UKULAWULWA KOKUFIKELELEKA: Imihlobo ehlukeneko yelwazi kufuze bona afikelelwe kilabo elinqophe kibo nabazolisebenzisa. Amalungelo wokufikelela kufuze aqalelele ukuragela phambili kwebhizinisi. Ama-pass-word angeze kwabelwana ngawo nanyana kungamaphi amabanga. Ukufikelela ngerimowuti kufanele kulawulwe ngokuvikela okufaneleko ngokusebenzisa ukufanisa okuqinileko, okufuna ubumbala kanye namaqhinga wokutjhugulula wenze ikhowudi. Ukufikelela kweenqhema zesithathu kuvunyelwe kuphela lapho kunengozi encani namkha kunganangozi.
I-E-MAIL ne-WWW: Kufanele kusetjenziselwe iminqopho yebhizinisi ingasi iminqopho emimbi nengasisemthethweni. Ukudluliswa kwelwazi elimasikizi kufanele kuphekelelwe kufakwa kwekhodi efaneleko netlikitlo ephambili ye-elektroniki. Ibhoduluko elinganavayirasi kufanele ligcinwe, iposo esolisako akukafaneli ivulwe. Tjheja ukwephula imithetho yamalungelo wemitlolo, ukuqinisekisa ilwazi nokuvuma imithombo. Izinto ezingakafaneli kufanele zidluliswe.
UKUTHOLAKALA KWEDATHA: Ilwazi eliyifihlo kufanele bonyana ngeenkhathi zoke lidluliswe ngokomhlobo wekhowudi. Amagadango wokugandelelawokuthola amabhrorho kufanele abe ngaqakatheke khulu begodu atjelwe woke umsebenzi. Ifihlo nokufihla kufanele kugcinwe ngazo zoke iinkhathi. Isithunzi iinqhema zesithathu eziphatha ngaso idatha etholakaleko kufanele kube ngesibekwe ngaphambi kokusatjalaliswa kwelwazi. Ukuvikeleka kwelwazi akukafaneli bona kuphelele kuma-password. Kuphela, okhunye ukusetjenziswa kokusekela , isibonelo, ibio-metrix kufanele kusetjenziswe. Basebenzi abavunyelweko kuphela okufanele bakhulume neziko labeendaba. Iinkulumiswano ezinjalo kufanele zitlanywe kuhle begodu zikhambisane nomleyo mazombe. Ama-adresi, iinomboro zefeksi kufanele ziqinisekiswe ngaphambi kokukhutjhwa.
UKUZIPHATHA KOMUNTU NEKAREKO YANGEQADI
Umsebenzi ngesikhathi sokusebenza, umbatha abe aziphathe ngendlela eqinisa isithunzi semisebenzi yomphakathi.
UmBuso nomphakathi balindele izinga eliphezulu lokwenziwa komsebenzi ebasebenzini bombuso. Izinga eliphezulu lokwenziwa komsebenzi litjho ukufika emsebenzini ngesikhathi, ukuzithomela izinto, ukuzinikela, ikghono nekhalithi ekunikeleni ngemisebenzi. Izembathao ngaso soke isikhathi kufanele zihlanzeke, zihle bezihlonipheke. Abasebenzi, khulu khulu labo abasebenza bunqopha ngomphakathi, kufanele bathlogomele bangambathi khulu ngokungakafaneli umsebenzi namkha babonakale babudlabha.
Isibonelo 1: Abasebenzi, khulu khulu labo abasebenza bunqopha ngomphakathi, akukafaneli bonyana, isibonelo, bembathe iyembe edabukileko nebhokadi eneentunja.
Isibonelo 2: Akunamsebenzi womphakathi ovunyelwe ukuza emsebenzini aqaleka abudlabhanyana. Nayikuthi, isibonelo, umsebenzi osebenza ebungenwei bedoyelo leemphaphamtjhini uza emsebenzini angakatjhefi begodu anuka utjwala, uzabe wenza umbono omumbi ngesithunzi seSewula Afrika, esingaba nomthelela omumbi phezu kweSewula Afrika.
Umsebenzi uziphatha ngendlela enokuziphendulela malungana nokusetjenziswa kweenselo ezidakako namkha nanyana yini enamandla wokudaka.
Abasebenzi abakavunyelwa nakancani bonyana badakwe butjwala namkha ngokhunye okudakako basemsebenzini. Ngaphandle kokuphathisa iinhloni okungakubangeka, lokhu kungathikameza ukwenza kwabo umsebenzi nokusebenzisana nabanye abasebenzi.
Ummoya wabasebenzi newokusebenzisana kuhle wesiqhema iqakathekile ekusebenzeni kwehlangano. Abasebenzi akukafaneli bona bazehlise isithunzi phambi kwabanye abasebenzi ngokusebenzisa kumbi izinto ezidakako basemsebenzini.
Nanyana umsebenzi angasi semsebenzini, uzakuhlala amsebenzi wembuso begodu kufanele ahlale aziphatha kuhle khona angazukuphathisa isisebenzi yomphakthi amahloni.
Isibonelo 1: Isikhulu esongameleko esisela khulu ephathini yomsebenzi besibeburhiqwa sizazihlazisa phambi kweenkhulu zaso, abasebenzisani baso nabasebenzi esibaphetheko. Lokhu kungaba nomphumela omumbi ekusebenzeni ngefanelo kwephiko lakhe.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi, khulu khulu loyo okufanele asebenze ngabantu, ufika emsebenzini anuka utjwala (namkha ngaphezu kwalokho aburhiqwa), ubuncani bakhona unomlandu wokungaziphathi kuhle, begodu ukuziphatha kwakhe kuzakumotjha isithunzi nokusebenza kwekoro yombuso. Kuqakathekile godu ukuzwisisa bona ukuziphatha ngalendlela kuithathwa njengokungaziphathi kuhle begodu umsebenzi uzakubekwa umlandu ebujameni obunjalo.
Umsebenzi akakavunyelwa, ngaphandle kwemvumo etloliweko yesiKhulu somNyango, ukuthola namkha ukwamukela izipho zangeqadi, azuze namkha into yenani eliyimali (ihlathululo nenani nomthombo wesipho esinenani elidlula namkha eliyi-R350) komunye nomunye umuntu ngesikhathi enza umsebenzakhe ngombana kungathathwa njengokufunjathiswa.
Umuntu nakaqatjhwe njengomSebenzi womBuso, ukuqatjhwa okunjalo kuehlathululo ekhethekileko. Kutjho bonyana umsebenzi loyo uthengisela umBuso amandlakhe begodu uzakubhadelwa ngomthelo ovela emphakathini woke godu umsebenzi uzakunikela umphakathi ngomsebenzi omuhle khulu ngendlela etjengisa ukuwndela nokuzinikela.
Kufanele abasebenzi bombuso kanye nomphakathi bazwisise bona ngaphandle kwalokha nakufunwa mthetho bona ilunga lomphakathi libhadale imali engezelelweko yomsebenzi othileko, isibonelo, endabeni yemali okufanele ibhadelwe ekukhutjhweni kwancwajana kwamazisi, akunakubhadela okuzakwenziwa ngemali namkha ngesihle. Lomthethokambiso kufanele ufakwe etjhatheni yemisebenzi begodu itjengiswe tjhatjhalaza emakhiweni yomphakathi khona kuzakuzuza umphakathi. Lapho kufuneka ukubhadela okungezelelweko emsebenzini othileko, lokhu kufanele nacho kutjengiswe emitlolweni (yesibawo) efaneleko.
Ngokunjalo, labo abangahle banikele ngemisebenzi ekorweni yangeqadi kufanele baziswe bona imiSebenzi yomBuso, ekutholeni imisebenzi/ipahla, ibotjhwe mithethokambiso etholakala emthethwenisisekelo olawula ukuphathwa komphakathi ofuna izinga eliphezulu lokuziphatha emsebenzini. Iminikelo yezipho, ukusekelwa, izinto zokukhangisa, iimemo zokudla kwantambama, njll, kufanele kungabi lihlangothi lemisebenzi yokukhuphula mayelana nemisebenzi nemiSebenzi yomBuso ngombana kubanga umbono ongasimuhle wokufaka ummoya kilabo abathatah iinqunto begodu wenza nephaliswano elingasilihle lapho abanikela ngemisebenzi emincani bangakghoni ukwenza imisebenzi enjalo.
Njengombana kuhlala kuyindaba okuphikiswana ngayo khulu nje, okulandelako kunqotjhwe bona kube mhlahlandlela ekunqophiseni izenzo zeminyango mayelana nalendaba. Akukghoneki ukunikela iminyango ngemihlahlandlela ezeleko godu iminyango kufanele iye kuKomitjhana yemiSebenzi yesiTjhaba nayifuna iseluleko nayingana siqiniseko mayelana nokuphathwa kobujamo obuthileko obungavela.
Ukwamukela izipho namkha okhunye okungaba nenani lemali kunanyana ngimuphi umuntu namkha isijamiso esifuna ukwenza umsebenzi othileko embusweni, namkha ukwenza imisebenzi elawulwa kukwenziwa kwemisebenzi yabasebenzi kungavunyelwa kuphela ngemvumo etloliweko yeHloko yomNyango.
Kuqakathekile ukwazi bonyana izipho namkha ukuthatjiswa okubuya komunye umthombo kufanele kuvezwe. Izipho/imivuzo evezwako kufanele idlule ku-R350. Abasebenzi bangayokubuzisisa eKomitjhaneni yabaSebenzi bomBuso nabanganaqiniso mayelana nokwamukelwa kwezipho.
Umsebenzi akukafaneli bona asebenzise namkha aveze ilwazi langokomthetho khona azakuzuza namkha kuzuze abanye.
Abasebenzi abathi basemsebenzini bahlangabezane nelwazi elilumelako, eliyifihlo namkha elintumba akukafaneli bonyana baveze ilwazi elinjalo ngaphandle kokuthola imvumo efaneleko yokwenza njalo. Ilwazi akukafaneli bonyana lisetjenziselwe ukuzitholela inzuzo namkha ukutholela abanye inzuzo namkha ukusekela ukuzibuyiselela kabanye. Kuqakathekile bonyana abasebenzi bazibuze bonyana ukuvezwa kwelwazi elithileko kuzawusiza njani umphakathi. Abasebenzi kufuze balemuke bonyana ukwenzela izinto emkhanyweni akutjho ukukhamba uveza ilwazi ngokungakhethi namkha ngananyana ngayiphi indlela. Njengombana kungakghonakali ukunikela ngemihlahlandlela ezeleko yokobana ngiliphi ilwazi okufanele livezwe kubani, abasebenzi bayabawiwa bona bafune imvumo kabaphathi abaphezulu nabanganaqiniso.
Isibonelo 1: Ukuvezwa kwendlela yokukhetha namkha yemibuzo yekulumiswano kabanye babafuna isikhundla angeze kwavuna kuphela abanye abenzimbawo, kodwana kunagthikameza kumbi abanye ababawi ekubeni nethuba elilinganako lokulwela isikhundla.
Isibonelo 2: Nayikuthi umsebenzi, ngebanga lomhlobo womsebenzi awenzako, unelwazi ngephorojekthi yombuso engandisa amanani wepahla endaweni ethileko, umsebenzi akakavunyelwa ukusebenzisa ngannyana ngiyiphi indlela ilwazi elinjalo ukuzinothisa namkha iinhlobo nabangani bakhe.
Umsebenzi akakavunyelwa, ngaphandle kwemvumo, ukwenza umsebenzi obhadelwako ngaphandle/ngemva kwesikhathi sakhe somsebenzi unamkha asebenzise izisetjenziswa se-ofisini eukwenza umsebenzi onjalo.
Abasebenzi balindeleke bonyana banikele itjhejo labo elingakathikanyezwa, isikhathi namakghono emisebenzini yomphakathi njengomqatjhi. Ubunjalo neemfuno zomsebenzi ekorweni yombuso kanye neyomphakthi ingazindlelwa msebenzi wombuso owenza umsebenzi obhadelwako ngesikhathi somsebenzi. Ngakho-ke kukatelelekile ukuthola imvumo mantanzi yokwenza umsebenzi abhadalelwa wona ngesikhathi sakhe sangeqadi.
Isibonelo 1: Umsebenzi uba msebenzisani ebhizinisini. Kuvunyelwana ngokuthi uzakuba sebhizinisini leyo ngemva kwesikhathi somsebenzi kuphela. Ngokuakatjheji, kube nomsebenzi ofuna bonyana asebenze isikhathi esingezelelweko emsebenzini wakhe wembusweni. Umphumela walokhu ungarholela ekubethaneni kwamakareko, ukuphelelwa mamandla netjhejo elihlukeneko
Isibonelo 2: UDorhodera wezokwelapha oqatjhwe esibhedlela somBuso, akakavunyelwa, ukwenza umsebenzi wangeqadi ngapahndle kwemvumo yeHloko yomNyango namkha athole ukubhadelwa endaweni yokwelaphela yomngani godu/namkha asebenzise isisetjenziswa somBuso kanye/namkha neenhlahla ngalomnqopho.
Isibonelo 3: Umsebenzi unomsebenzi wesibili awenza ngemva kwesikhathi somsebenzi, okutjho bonyana ulala ebusuku khulu. Umphumela walokho kukobanyana umsebenzi loyo emini uhlala adiniwe nakasemsebenzini ngalokho-ke akakghoni ukusebenza ngekghono lakhe elifaneleko. Lokhu akusisekarekweni yomphakathi begodu kuyindlela engasi bunqopha yokumorosa imali yababhadeli bomthelo.
ISAHLUKO 2
IRHELO LOKUZIPHATHA LABASEBENZI BOMBUSO
A. UMNQOPHO
A.1 Ukuphumelelisa ngokwenza iinjamiso zomthethosisekelo malungana nabasebenzi bombuso, boke abasebenzi balindeleke bonyana bakhambisane neRhelo lokuziPhatha ekukhulunywa ngalo kilesiSahluko.
A.2 IRhelweli kufuze bona lisebenze njengomhlahlandlela kubasebenzi bona ngikuphi okulindelwe kibo nasiqala ngehlangothini lokuziphatha okuhle. Ukukhambisana neRhelo kulindeleke bonyana kuqinise indlela ehle yokusebenza godu nokurhelebha ukuqinisa ithemba emisebenzini yomphakathi.
B. ISINGENISO
B.1 Kunesidingo sokunikela ngetjhuba kubasebenzi mayelana nobudlelwana nesibethamthetho, iinkhulu zombanganarha nezesigungu, abanye abasebenzi nomphakathi nokutjengisa ummoya lapho abasebenzi kufanele benze imisebenzi yabo, ngikuhpi okufanele kwemziwe ukubalekela ukubethana kwekareko godu nokulindelwe kibo ngokuya kokuziphatha kwabo emphakathini nepilweni yabo yangeqadi.
B.2 Nanyana iRhelo lokuziPhatha latlanyelwa bonyana libe nakho koke, alifaki yoke imithetjhwana elawula amazinga wokuziphatha. Kodwana iinhloko zeminyango ngobunjalo bemisebenzi yabo ngokuya kwesahluko 7 (b) somThetho wokuphathwa nokulawulwa okuhle kweminyango yabo nokugcinwa kokuziphatha kuhle, hlangana nokhunye, ngaphasi komsebenzi wokuqinisekisa bona ukuziphatha kwabasebenzi babo kuyakhambelana nesisekelo samagugu nemithethokambiso ephethe ukuphathwa komphakathi nemikghwa namazinga abekwe mThetho. IinHloko zemiNyango nabasebenzi bazo bayazi ngalamagadango, begodu bayavuma godu bayazibophelela kiwo.
Umnqopho omkhulu weRhelo kungomuhle, okukukhuthaza ngokusibonelo. Nanyana kunjalo, umsebenzi uzakubekwa umlandu wokuziphatha kumbi begodu uzakuhlawuliswa ngokuya kweemvumelwano zokuhkanganyela nayikuthi uphula iinjamiso zeRhelo lokuziPhatha namkha ubhalelwa kukhanmbisana nazo.
IRHELO LOKUZIPHATHA
ITJHEBISWANO NESIBETHAMTHETHO NEBANDLA ELIPHETHEKO
Umsebenzi -
C.1 kufuze athembeke eRiphabhligi godu ahloniphe nomThethosisekelo begodu akhambe ngemibandela yawo emsebenzini wakhe wangamalanga;
C.1.2 ubeka ikareko yomphakathi phambili ekwenzeni umsebenzi wakhe;
C.1.3 uphumelelisa ngokuthembeka imithethokambiso yomBuso obusako ngokuthembeka ekwenzeni umsebenzi wakhe wangokomthetho njengombana kutholakala emithetjhwaneni nemilayweni;
C.1.4 usebenzela ukwazi nokukhambisana nemithetjhwana nemilayo esebenza ekuziphatheni kwakhe nemisebenzini; begodu
C.1.5 ubambisana neenjamiso zomphakathi ezihlonywe ngaphasi komthetho kanye nomThethosisekelo ekukhuphuleni ikareko yomphakathi.
C.2 ITJHEBISWANO NOMPHAKATHI
Umsebenzi -
C.2.1 ukhuphula ibumbano lesitjhaba esiphile kuhle ekwenzeni umsebenzi wakhe emiSebenzini yesiTjhaba;
C.2.3 uyazithoba, ulirhelebho godu ufikeleleka lula ekusebenzisaneni nomphakathi, ngazo zoke iinkhathi aphathe amalunga womphakathi njengabathengi abafanele kuthola amazinga aphezulu wemisebenzi;
C.2.4 utjengisa ukuzwelana nobujamo nokukhathazeka komphakathi ekwenzeni imisebenzi yabo esemthethweni kanye nekuthatheni iinqunto ezibathintako;
C.2.5 uzinikele ngomsebenzi owenziwa ngesikhathi ekuthuthukiseni nekuphakamiseni woke amaSewula Afrika;
C.2.6 akabandlululi ngokungakafaneli elinye ilunga lomphakathi ngebanga lobutjhaba, ubulili, ukuthi uvela kisiphi isitjhaba namkha umphakathi, umbala, ukwenyula ubulili, ubudala, ukurholophala, ikolo, ukuzwelana kwezombanganarha, unembeza, ikolelo, amasiko namkha ilimi;
C.2.7 akasebenzisi kumbi isikhundla sakhe emiSebenzini yomBuso ukukhuphula namkha ukuzindlela ikareko yehlangano yananyana ngiyiphi ihlangano yezombanganarha namkha ihlangano enekareko;
C.2.8 uhlonipha avikele isithunzi sawo woke umuntu kanye namalungelo wakhe njengombana atholakala emThethwenisisekelo; begodu
C.2.9 uyalivuma ilungelo lomphakathi lokufikelela ilwazi, ngaphandle kwelwazi elivikelwe mthetho.
C.3 ITJHEBISWANO HLANGANA NABASEBENZI
Umsebenzi -
C.3.1 usebenzisana ngokuzeleko nabanye abasebenzi ukuragelisa phambili ikareko yomphakathi;
C.3.2 wenza yoke imilayo ezwakalako elethwa babantu abafanele ukuyikhupha, nayikuthi ayiphikisani neenjamiso zomThethosisekelo kanye namkha nomunye umthetho;
C.3.3 ubalekela ukuthanda iinhlobo nabangani bakhe emisebenzini ephathelene nomsebenzi begodu akasebenzisi amandla wesikhundla sakhe namkha afakele omunye umsebenzi ummoya namkha asebenzise kumbi amandlakhe;
C.3.4 usebenzisa iindlela ezifaneleko ukuzwakalisa iinlilo zakhe namkha ukutjhingisa ubujameli;
C.3.5 uzinikele ekuthuthukisweni okupheleleko, ekukhuthazeni nekusetjenzisweni kwabasebenzi bakhe nekukhutjhulweni kobudlelwano obuhle bezabasebenzi nahlangana nabasebenzi;
C.3.6 usebenza kuhle, ngendlela etjengisa ilwazi nangokulingana nabanye abasebenzi, ngaphandle kobutjhaba, ubulili, ukuthi babuyaphi namkha ngebasiphi isitjhaba, umbala, ukwenyula ubulili, ubudala, ukurholophala, ikolo, ikolelo yezombanganarha, unembeza, ikolelo, amasiko namkha ilimi; begodu
C.3.7 ubalekela imisebenzi yezombanganarha endaweni yomsebenzi.
C.4 UKWENZIWA KWEMISEBENZI
Umsebenzi -
C.4.1 ulwela ukufikelela iminqopho yehlanganwakhe ngendlela engadli imali enengi nesekarekweni yomphakathi;
C.4.2 ucabanga ngokutlama begodu ekwenzeni imisebenzi yakhe ufuna iindlela ezitja zokurarulula imiraro kanye nokuqinisa ukusebenza nekghono ebujameni bomthetho;
C.4.3 ugcina isikhathi ekwenzeni imisebenzi yakhe;
C.4.4 wenza imisebenzi yakhe ngendlela etjengisa ibandulo nangendlela ephalisanako;
C.4.6 uzazitsomula esenzweni somthetho namkha ekuthathweni kwesiqunto esingaba nomphumela wokuzuza kwakhe, godu lokhu kufanele kuvezwe msebenzi;
C.4.7 wamukela isibopho sokuziveza ebandulweni eliragela phambili kanye nokuzithuthukisa ebizelweni lakhe;
C.4.8 uthembekile bewunokuziphendulela ekusebenzeni ngeemali zomphakathi begodu usebenzisa ipahla yemiSebenzi yomPhakathi kanye neminye imithombo kuhle, nangekghono, begodu uyisebenzisela imisebenzi evunyelwe mthetho;
C.4.10 ngesikhathi sokwenza imisebenzakhe, uzakubika ebaphathini abafaneleko, ukukhwabanisa, ikohlakalo, ukuqatjha ngobuhlobo, ukuphatha okungasikuhle kanye nesinye isenzo esibonakala sephula umthetho, namkha esikuzindlela ikareko yomphakathi;
C.5 UKUZIPHATHA KOMUNTU NEKAREKO YANGEQADI
Umsebenzi-
C.5.1 nakasemsebenzini umbatha godu aziphathe ngendlela eqinisa isithunzi semiSebenzi yomPhakathi;
C.5.2 uziphatha kuhle ngendlela malungana nokusetjenziswa kweenselo ezidakako namkha okhunye okudakako;
C.5.3 umsebenzi akakavunyelwa, bona ngaphandle kwemvumo yeHloko yomNyango athole namkha amukele ngokungakafaneli izipho, imivuzo namkha into enenani lemali (ihlathululo kanye nenani nomthombo wesipho esinenani elidlula namkha liyi-R350) komunye umuntu ngesikhathi sokwenza umsebenzakhe ngombana lokhu kungathathwa njengokufunjathiswa;
C.5.4 akasebenzisi namkha aveze ilwazi lomthetho ekuzuzeni kwakhe namkha ekuzuzeni kwabanye; begodu
C.5.5 akenzi, ngaphandle kwemvumo, umsebenzi obhadelwako ngaphandle kwemisebenzi yakhe esemthethweni namkha asebenzisele iinsetjenziswa ze-ofisini umsebenzi onjalo.
